Қытайдың Синьцзян-Ұйғыр автономиялық ауданындағы кәріздер (жерасты су арналары) мыңдаған жыл бойы Тянь-Шаньнан аққан еріген суларды шөлейт өңірлерге жеткізіп келеді. Бұл жүйе Ұлы Жібек жолы бойындағы оазистердің қалыптасуы мен өркениеттің дамуына ықпал еткен. Турфан зерттеулер институты директорының орынбасары, ғылыми қызметкер Ли Ган бұл туралы China News Service (CNS) агенттігіне берген сұхбатында айтып берді, деп хабарлайды SteppeNews.kz.
Кәріздер Қытайдағы ең ірі инженерлік жетістіктердің бірі саналады. Олар Ұлы Қытай қорғаны, Ұлы Қытай каналы, Сычуаньдағы Дуцзянъянь суару жүйесі және Гуансидегі Линцюй каналымен қатар Ежелгі Қытайдың маңызды гидротехникалық құрылыстарының қатарына кіреді.
Кәріз дегеніміз не?
Кәріз – жер астына қолдан қазылған су арнасы. Оның көмегімен таулардан жер астына сіңген еріген қар сулары ауылдарға жеткізіліп, егін суаруға және тұрмыстық қажеттілікке пайдаланылады.
Кәріз төрт бөліктен тұрады:
- тік шахталар (құдықтар);
- жерасты арналары;
- ашық су арналары;
- су жинайтын қоймалар.
Турфанда жерасты арналары Тянь-Шань бөктеріне дейін қазылып, әр 20–50 метр сайын желдету мен топырақ шығаруға арналған шахталар жасалған. Арналар жер асты су қабаттарына қосылып, Тянь-Шаньнан аққан еріген суды Гоби шөлі арқылы елді мекендерге жеткізеді.
Шөлдегі өмірдің өзегі
Кәріздер жауын-шашын өте аз түсетін, бірақ булану деңгейі жоғары аймақтарда ерекше маңызды рөл атқарады.
Мысалы, Турфанда жылына небәрі 16 миллиметр жауын-шашын түссе, булану көлемі 3000 миллиметрден асады. Осындай жағдайда кәріз жүйесі Тянь-Шаньнан келген суды егістікке жеткізіп, шөлдің ортасында оазистердің пайда болуына мүмкіндік берген. Сондықтан жергілікті халық кәрізді «өмір бұлағы» деп атайды.
Ұлы Жібек жолындағы маңызы
Турфан ежелден Ұлы Жібек жолындағы ең маңызды мәдени және сауда орталықтарының бірі болған. Мұнда кемінде 18 жазу жүйесі мен 25 тіл қолданылған.
Турфан қытай, үнді, грек және ислам өркениеттерінің тоғысқан мекеніне айналып, әртүрлі халықтар мен мәдениеттердің өзара ықпалдасуына жағдай жасады. Сарапшылардың пікірінше, мұндай дамуға мыңдаған жыл бойы үздіксіз су жеткізіп тұрған кәріз жүйесі тікелей ықпал еткен.
Кәріздің шығу тегі туралы үш теория
Ғалымдар арасында Синьцзяндағы кәріздердің пайда болуы жөнінде үш негізгі көзқарас қалыптасқан:
- Хань дәуіріндегі қытайлық суару жүйесінен шыққан;
- технология Парсыдан тараған;
- Синьцзянда жергілікті табиғи жағдайларға байланысты өздігінен қалыптасқан.
Әзірге бұл мәселеге қатысты ортақ ғылыми пікір жоқ. Алайда радиокөміртектік зерттеулер Турфандағы ең көне кәріздердің Мин әулетінің орта кезеңіне жататынын көрсетеді.
Бүгінде кәріздер қалай қорғалып жатыр?
1980-жылдардан бастап климаттың жылынуы, жауын-шашынның азаюы және жер асты суларының шамадан тыс пайдаланылуы салдарынан көптеген кәріздер құрғай бастады.
Осыған байланысты 2009 жылдан бері Қытай билігі оларды қалпына келтіруге 100 миллион юаньнан астам қаржы бөлді. Соның нәтижесінде 200-ден астам кәріз жөнделіп, 19 мың шахта нығайтылды және шамамен 900 шақырым су арналары қайта қалпына келтірілді.
Қазіргі таңда Турфан тұрғындары кәріздерді ауыл шаруашылығында әлі де пайдаланып келеді. Сонымен қатар бұл ерекше инженерлік жүйе өңірдің ең танымал туристік нысандарының біріне айналған.
Сарапшы туралы
Ли Ган – Қытайдағы Орталық ұлттар университетінің PhD докторы, Синьцзян университетінің постдокторанты, Турфан зерттеулер институты директорының орынбасары әрі ғылыми қызметкері.
Ол Қытайдың көне жазуларды зерттеу қауымдастығының, Дуньхуан және Турфан зерттеу қоғамының, сондай-ақ Синьцзянның көне жазба ескерткіштерін зерттеу орталығының мүшесі.
Ғалымның негізгі зерттеу бағыты – көне ұйғыр қолжазбаларын зерттеу және жүйелеу, сондай-ақ кәріздерді қорғау мен оларды ғылыми тұрғыдан зерделеу. Ол бір ұлттық ғылыми жобаны және Қытайдың постдокторантура қорының бір жобасын басқарған, үш ғылыми монографияның тең авторы әрі 20-дан астам ғылыми мақаланың ав