Қазақстанда құны 110 млрд теңге болатын жаңа қант өндірісін іске қосу және қолданыстағы қант зауытын 10,1 млрд теңгеге жаңғырту жоспарланып отыр. Екі жоба да Жамбыл облысында жүзеге асырылады. Өндірістерді 2027 жылы іске қосу көзделген.
Жаңа қуаттардың іске қосылуы саланың бұрыннан келе жатқан мәселелерінің бірі – Қазақстанның импорттық қантқа жоғары тәуелділігін төмендетуге мүмкіндік беруі мүмкін. Бүгінде ішкі нарықтағы қанттың 70,4%-ы импорт есебінен қамтамасыз етілсе, отандық өндірістің үлесі 29,6%-ды құрайды.
Алайда жаңа зауыттардың құрылысы тағы бір маңызды мәселені алға тартады: отандық қант қызылшасы бұл кәсіпорындарды қажетті шикізатпен қамтамасыз етуге жеткілікті бола ма?
Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Саида Тілеуленованың пікірінше, 120,1 млрд теңге көлеміндегі инвестицияның нақты экономикалық әсері көп жағдайда осы мәселеге байланысты болады. Оның айтуынша, жаңа өңдеу қуаттарының пайда болуы импортқа тәуелділіктің автоматты түрде төмендейтінін білдірмейді.
«Қант импортының өзі проблема емес – бұл әлемдік нарықта белсенді саудаланатын тауар. Мәселе сыртқы жеткізілімдерге тәуелділік деңгейінде.
Атап айтқанда, АӨК-ті дамыту тұжырымдамасында 2030 жылға қарай қантпен өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейін 83%-ға жеткізу мақсаты белгіленген. Алайда дайын қант өндірісі мен саланың отандық шикізатпен қамтамасыз етілу деңгейін ажырата білу маңызды. Қазақстан өз кәсіпорындарында қант өндірісін, оның ішінде импортталатын қант шикізатын өңдеу есебінен де арттыра алады», – дейді сарапшы.
Оның пікірінше, отандық және импорттық шикізаттың оңтайлы арақатынасы өндіріс экономикасына қарай айқындалуы тиіс. Мұнда өнімнің өзіндік құны, түсімділік, судың қолжетімділігі және қажетті мемлекеттік қолдаудың көлемі сияқты факторлар ескерілуі керек.
Егер өңдеу қуаттары ұлғайып, ал қант қызылшасының өндірісі соған сәйкес артпаса, кәсіпорындар импорттық шикізатты пайдалануы мүмкін. Бұл жағдайда Қазақстанда дайын қант өндірісі өседі, алайда саланың сырттан келетін шикізатқа тәуелділігі сақталады.
«Егер жаңа қуаттарды іске қосу 2027 жылға жоспарланса, шикізат базасын дайындау жұмыстарын қазірден бастау қажет. Алдымен зауыт салып, содан кейін қажетті көлемдегі қызылшаны қайдан алу керегін шешуге болмайды. Өндіріс іске қосылғанға дейін отандық шикізаттың әлеуетті көлемі, егіс алқаптары, сумен қамтамасыз етілу деңгейі, логистика және фермерлер үшін қант қызылшасын өсірудің экономикалық тиімділігі нақты айқындалуы тиіс», – деп түсіндіреді қаржыгер.
Оның айтуынша, фермер қант қызылшасын өсіруге мүдделі болуы және суға, сапалы тұқымға, техника мен қаржыландыруға қол жеткізе алуы қажет. Ал өңдеуші кәсіпорынға жеткілікті әрі болжамды көлемдегі шикізат, ал дайын өнімге тұрақты өткізу нарығы қажет.
«Бірнеше жылдан кейін бұл инвестициялардың нәтижесін бірнеше көрсеткіш бойынша бағалау керек: Қазақстан ішінде дайын қант өндірісі қаншалықты өсті, шикізаттың қандай үлесін отандық қант қызылшасы қамтамасыз етеді және жаңа қуаттар қаншалықты толық жүктелді. Егер зауыт салынғанымен, ол негізінен импорттық шикізатпен жұмыс істесе, елдегі қант өндірісі өседі, алайда саланың сыртқы жеткізілімдерге тәуелділігі сақталады», – дейді Саида Тілеуленова.
Сонымен қатар сарапшының пікірінше, импорттың болуы өздігінен проблема емес. Ол нарықтағы бәсекелестікті қолдап, қажет болған жағдайда ішкі ұсыныстың тапшылығын өтеуі мүмкін. Негізгі мәселе – елдің сыртқы жеткізілімдерге қаншалықты тәуелді екенінде.
«Қазақстан үшін экономикалық тұрғыдан тиімді мақсат – бұл тәуелділікті ішкі нарық әлемдік бағалардың күрт өзгеруі мен логистикалық күйзелістерге төтеп бере алатын деңгейге дейін төмендету. Сұраныстың стратегиялық маңызы бар бөлігі отандық өндіріс есебінен қамтамасыз етілуі керек. Алайда бұл кез келген бағамен жасалмауы тиіс», – деп қорытындылады Саида Тілеуленова.
Дереккөз: LSM.kz