SteppeNews.kz: Қазақстанда 730 мыңнан астам мүгедектігі бар адам тұрады – бұл ел халқының шамамен 4%-ы. Олардың саны экологиялық факторлар, климаттың өзгеруі, генетикалық аурулар мен техногендік тәуекелдер әсерінен артып келеді.
Бұл адамдардың өмір сапасын жақсарту үшін қандай шаралар қабылданып жатқанын Qazaq Expert Club инклюзия және гендерлік теңдік саласының сарапшысы Нұржамал Иминова түсіндіреді.
Оның айтуынша, соңғы жылдары Қазақстан мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғау бағытында бірқатар маңызды қадам жасады. Мәселен, 2015 жылы ел БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясын ратификациялады, ал 2023 жылы оған Факультативтік хаттаманы қабылдады.
Бұл азаматтарға ұлттық деңгейде әділдікке қол жеткізе алмаған жағдайда БҰҰ комитетіне жүгінуге мүмкіндік береді.
«2021 жылы Әлеуметтік қызметтер порталының іске қосылуы мүгедектігі бар адамдарға қызмет көрсетушілерді өз бетінше таңдап, оңалту құралдарын сатып алуға жол ашты. Бұл қолжетімділікті арттырып, қызмет сапасын ішінара жақсартты», – дейді Иминова.
Сонымен қатар, сарапшының айтуынша, кейбір мемлекеттік сервистер мен мобильді қосымшалар әлі де көзі көрмейтін пайдаланушылар үшін техникалық шектеулерге байланысты қолжетімсіз.
Негізгі кедергілер мен түйткілдер
Бұдан бөлек, қалалар мен ауылдар арасындағы айырмашылық айқын сақталып отыр. Ауылдық жерлерде мүгедектігі бар адамдар жол инфрақұрылымының жоқтығынан бастап, жұмыс пен әлеуметтік қызметтерге қолжетімділіктің шектеулігіне дейінгі базалық кедергілерге тап болады.
Жұмыспен қамту – негізгі мәселелердің бірі. Нұржамал Иминованың айтуынша:
-
Бүгінде еңбекке қабілетті мүгедектігі бар адамдардың шамамен 30%-ы ғана жұмыс істейді.
-
Олардың 70%-ға жуығы – үшінші (жеңіл) топтағы адамдар.
-
Қазақстанда ресми түрде 3–4% көлемінде жұмысқа орналастыру квотасы бар, алайда ол әрдайым сақтала бермейді.
«Егер он жұмыс берушінің екеуі мүгедектігі бар адамдарды жұмысқа алуға дайын болса, бұл қазірдің өзінде жақсы көрсеткіш. Жалпы алғанда, мұндай қызметкерлердің әлеуеті төмен деген жаңсақ көзқарас қалыптасқан. Көп жағдайда бизнеске жұмыс орнын бейімдеуден гөрі айыппұл төлеу оңай. Сонымен қатар бұл қаражатты пайдалану тетіктері жеткілікті ашық емес», – дейді Иминова.
Қаржылық қолжетімділік және дискриминация
Тағы бір маңызды мәселе – қаржылық қызметтерге қолжетімділік. Тұрақты табысы бар, зейнетақы аударымдарын жасап, салық төлейтін мүгедектігі бар адамдар да несие алуда жиі бас тартуға тап болады.
«Банктер онлайн өтінімдер кезінде мүгедектік статусын қалай анықтайтыны әлі де жұмбақ. Мұндай жағдайларды жанама дискриминация ретінде қарастыруға болады. Егер мәселе ұлттық деңгейде шешілмесе, азаматтар халықаралық инстанцияларға жүгінуге құқылы», – деп толықтырады сарапшы.
Болашаққа бағдар: Сарапшы ұсыныстары
Сарапшы инклюзивті ортаны дамытуға ықпал ететін бірнеше негізгі бағытты атап өтеді:
-
Қолжетімді инфрақұрылым: Көлік жүйесі мүгедектіктің барлық түрлеріне бейімделуі тиіс.
-
Білім мен цифрландыру: Заманауи мамандықтар мен цифрлық дағдыларды үйретуге басымдық беру.
-
Job-coaching: Жұмыс орнына бейімделу мен жұмыспен қамтудың тұрақтылығын арттыру үшін тәлімгерлік тәжірибесін енгізу.
«Біз елдің ЖІӨ-не үлес қоса алатын мұндай құнды адами ресурсты жоғалтпауымыз керек. Мүгедектігі бар адамдар үшін көшбасшылық бағдарламаларды дамыту қажет, олар өз мүмкіндіктеріне сеніп, өзін-өзі толық жүзеге асыра алуы үшін. Бала кезден бастап теңдік сезімін қалыптастырып, өз қажеттіліктері туралы – білімде, жұмыста, көлікте және күнделікті өмірде ашық айтуға дайын болу маңызды. Бұл қоғамның оларды естіп, үн қатуы үшін қажет», – деп қорытындылады Нұржамал Иминова.
