Әлемдік технологиялық алпауыттар тарифтік соғыстар жүргізіп жатқанда, Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) кеңістігінде бұдан әлдеқайда терең трансформация белең алуда. Ұйым дәстүрлі қауіпсіздік блогынан жаңа жаһандық цифрлық архитектураның контурына жедел түрде айналып келеді.
Бейжің «Цифрлық жібек жолы» тетіктері арқылы киберсуверенитет тұжырымдамасын қалай ілгерілетіп жатқаны, ДСҰ-ның (Дүниежүзілік сауда ұйымы) неліктен платформалық реттеуге жол беріп жатқаны және бұл Қазақстан мен оның көршілері үшін қандай жасырын сын-қатерлер әкелетіні туралы SteppeNews.kz ақпараттық агенттігіне берген сұхбатында зерттеуші, Абылай хан атындағы ҚазХҚжӘТУ-дің «Аймақтану» мамандығы бойынша докторанты Аружан Ғұмарова айтып берді.
Терроризммен күрестен алгоритмдер шайқасына дейін: ШЫҰ күн тәртібінің эволюциясы
«Шанхай ынтымақтастық ұйымы әуел баста материалдық әлемнің қатал сын-қатерлері — аймақтық тұрақтылық, «үш зұлымдық күшпен» (терроризм, сепаратизм және экстремизм) күрес және шекараларды демаркациялау төңірегінде құрылған болатын», — деп еске салады Аружан Ғұмарова. Алайда соңғы жылдары тектоникалық ығысу орын алды: цифрлық трансформация, жасанды интеллект (ЖИ) және ақпараттық қауіпсіздік мемлекетаралық өзара іс-қимылдың алдыңғы шебінен берік орын алды.
Сарапшы ШЫҰ аясындағы Бейжіңнің цифрлық дипломатиясын тек қытайлық аппараттық құралдардың (hardware) экспансиясы немесе талшықты-оптикалық кабельдерді жай ғана тарту ретінде қабылдау қате екенін баса айтады. Бұл — нормативтік модельдерді экспорттауға бағытталған терең ойластырылған стратегия.
«Қытай аймақтық өзара іс-қимылдың жаңа саяси және құқықтық режимдерін қалыптастыра отырып, нормалар дипломатиясымен айналысуда. Бейжің іс жүзінде IT пен егемендік тоғысында халықаралық құқықтың баламалы тілін жасап жатыр», — деп атап өтті зерттеуші.
Бұл эволюция құжаттардан анық көрінеді. Егер ШЫҰ-ның 2009 жылғы халықаралық ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі ынтымақтастық туралы негізгі Келісімі цифрлық кеңістікті тек әскери-саяси қатерлер мен киберқылмыс тұрғысынан қарастырса, 2026 жылға қарай жағдай түбегейлі өзгерді.
Соңғы жылдары қабылданған Мемлекет басшылары кеңесінің Цифрлық трансформация туралы мәлімдемелері (2023 ж.), Цифрлық трансформация жөніндегі іс-қимыл жоспарлары және цифрлық экономиканы нығайту стратегиялары (2025 ж.) назарды үлкен деректерді (Big Data) басқаруға, инклюзивті өсімге, финтех пен өтпелі платформаларға аударды. ШЫҰ қорғаныстық ИТ-одақтан баламалы цифрлық экожүйе құруға дейінгі жолды жүріп өтті.
Киберсуверенитет дилеммасы: «Цифрлық жібек жолындағы» ойын ережелері
Қытайдың цифрлық дипломатияға деген көзқарасының негізінде киберсуверенитет (cyber sovereignty) тұжырымдамасы жатыр — бұл әрбір мемлекеттің өз ұлттық шекарасы шегінде ақпараттық ағындарды, деректерді және инфрақұрылымды толық бақылауға, сүзгіден өткізуге және реттеуге құқығы бар дегенді білдіреді.
Орталық Азия елдері, соның ішінде Қазақстан үшін бұл модель саяси тұрғыдан тартымды әрі түсінікті көрінеді, өйткені ол мемлекеттік егемендік туралы дәстүрлі түсініктермен үндеседі. Алайда, іс жүзінде бұл тұжырымдаманы жүзеге асыру күрделі заңнамалық сын-қатерге — құқықтық вакуумға тап болуда.
«Біз технологиялық дәуірдің классикалық парадоксын бақылап отырмыз: цифрлық платформалар мен трансшекаралық сауданың практикалық дамуы институционалдық және құқықтық үйлесімділіктен тым озып кетті. Физикалық тауарлар үшін жасалған халықаралық сауда құқығы ақпарат гигабайттарына келгенде тұралап қалады», — деп түсіндіреді ҚазХҚжӘТУ докторанты.
Бүгінгі таңда ШЫҰ кеңістігінде цифрлық орта үшін ортақ әрі міндетті құқықтық режим жоқ. Мемлекеттер әлі де ортақ жауабы табылмаған іргелі сұрақтармен бетпе-бет келуде:
-
Пайдаланушылар тарапынан жасалатын трансшекаралық деректер массиві кімге тиесілі?
-
Электрондық қолтаңбалар мен смарт-келісімшарттарды өзара танудың бірыңғай стандарттары қандай?
-
Ірі платформалардың ұлттық реттеушілер алдындағы жауапкершілігі қалай бөлінуі керек?
Бұл процестер біржақты немесе тар шеңбердегі екіжақты келісімдер арқылы реттеліп отырғандықтан, жаһандық еркін сауда архитектурасы бөлшектеніп, технологиялық блоктарға жол беруде.
ДСҰ орнына платформалар экономикасы: Циндао дәстүрлі хабтарды қалай алмастыруда
Дүниежүзілік сауда ұйымы сияқты классикалық халықаралық институттар терең дағдарысты бастан кешіріп жатқанда, сауда-экономикалық байланыстарды нақты басқару цифрлық платформаларға өтуде. Олар бизнесті, кеденді, логистикалық компанияларды, банктер мен түпкілікті тұтынушыларды нақты уақыт режимінде байланыстыра отырып, ШЫҰ-ның жаңа көрінбейтін инфрақұрылымына айналуда.
Аружан Ғұмарованың пікірінше, Қытайдың цифрлық дипломатиясының іске асуының жарқын мысалы — Циндао қаласындағы «Қытай-ШЫҰ» жергілікті сауда-экономикалық ынтымақтастығының демонстрациялық аймағы болып табылады. Бұл жай ғана индустриалды парк емес, бұл — цифрлық торап. Мұнда құрылған «Жібек жолы» электронды коммерция хабы трансшекаралық клирингтік есеп айырысулар мен логистика мәселелерін тікелей шешеді.
Статистика бұл «үнсіз» экспансияның тиімділігін растайды: ШЫҰ ресми материалдарына сәйкес, тек 2024 жылдың өзінде ұйымға мүше елдерден электронды коммерция арналдары арқылы жасалған қытайлық импорт көлемі жылдық есептеуде зор көрсеткішке — 34%-ға өскен.
«Платформалар 24/7 режимінде жұмыс істейді және дипломатияның табиғатын өзгертеді. Күн тәртібіне тарифтік саясат емес, платформаны қандай алгоритмдер басқаратыны, төлем шлюздерінің қалай қорғалғаны және оның архитектурасына кімнің киберқауіпсіздік стандарттары енгізілгені шығады», — деп тұжырымдайды зерттеуші.
Жасанды интеллект және үлкен деректер (Big Data)
Цифрлық стратегияның төртінші және, бәлкім, ең өршіл контуры — жасанды интеллект (ЖИ) пен Big Data саласын басқару болып табылады.
Тяньцзиньде өткен ЖИ саласындағы ынтымақтастық жөніндегі ШЫҰ-ның соңғы форумы Бейжіңнің ЖИ этикасы мен қауіпсіздігі бойынша өз метрикаларын белсенді ілгерілетіп жатқанын көрсетті. Бұл процестерге инновациялар мен инклюзивті өсім арасындағы теңгерімді табуға тырысқан ЮНЕСКО сияқты құрылымдар да қатысуда.
Қазақстан мен Орталық Азия елдері үшін бұл бастамаларға қатысу орасан зор пайда әкеледі: аймақ озық қытайлық технологияларға, бұлтты есептеулерге, ЖИ құралдарына, онлайн-білім беру бағдарламаларына және бірлескен дата-орталықтарға (мысалы, Қытай-ШЫҰ үлкен деректер бойынша ынтымақтастық орталығы) тікелей қол жеткізеді. Бұл технологиялық асимметрияны ішінара еңсеруге және ИТ-мамандардың жаңа буынын оқытуға мүмкіндік береді.
Қытайдың ШЫҰ кеңістігіндегі цифрлық дипломатиясы мынаны айқын дәлелдейді: технологиялар жай ғана тауар болудан қалды, олар геосаяси ықпал етудің және халықаралық құқықты қайта пішімдеудің құралына айналды.
Қазақстан үшін «Цифрлық жібек жолының» цифрлық игіліктерін пассивті тұтынудан арылу өте маңызды. Біздің республикамызға таңдамалы, қатаң прагматикалық көзқарас қажет: ШЫҰ платформаларының транзиттік, логистикалық және білім беру мүмкіндіктерін белсенді пайдалана отырып, үкімет киберқауіпсіздік саласындағы ұлттық заңнаманы жедел дамытуы, өз азаматтарының дербес деректерінің сақталуын қатаң қорғауы және цифрлық серіктестікті әртараптандыруы тиіс.
Мемлекет егемендігі тек картадағы шекаралармен ғана шектелмей, сонымен бірге меншікті серверлер мен кодты бақылау деңгейімен де өлшенетін дәуірде, бұл гибридті процестерді терең түсіну — ұлттық қауіпсіздіктің басты шартына айналмақ.