Бішкекте өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің саммиті бірлестіктің дамуындағы жаңа кезеңді айқындады. Онда ауқымды экономикалық интеграцияға, жоғары технологияларды дамытуға және көлік дәліздерін ілгерілетуге басымдық берілді.
SteppeNews.kz сарапшы, ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің Философия, саясаттану және дінтану институты жанындағы Цифрлық әлеуметтік ғылымдар орталығының жетекшісі Рүстем Мұстафиннің пікірін ұсынады.
Бұл жолғы кездесу Өзбекстан мен Қырғызстанның тәуелсіздігінің 35 жылдығын мерекелеу аясында өтті. Сарапшының пікірінше, бұл саммитке ерекше символдық мән берді. Рүстем Мұстафин атап өткендей, ұйым құрылғаннан бері оның бағыты түбегейлі өзгерген.
«Одақ құрылған сәттен бастап оның назарындағы басымдықтар айтарлықтай өзгерді. Естеріңізде болса, алғашқы жылдары күн тәртібі негізінен өңірлік қауіпсіздік мәселелеріне шоғырланды. Басты басымдық терроризм, сепаратизм және экстремизммен күрес болды. Мүше мемлекеттердің бірлескен күш-жігері шекара маңындағы аймақтарда сенімді нығайтуға бағытталды.
Ал бүгінде назар ауқымды экономикалық интеграцияға ауысты. Ұйым «мегажобаларды» ықпалдастыру, көлік дәліздерін құру және жоғары технологияларды енгізу жолдарын белсенді түрде іздеуде», – деді сарапшы.
Сауда әлеуеті және икемді консорциумдар
Қатысушы елдердің өзара тауар айналымы 1 триллион долларға жақындаған жағдайда ұйым алдында ауқымды мүмкіндіктер ашылып отыр. Саммитте Қазақстан ең аз кедергілері бар бірыңғай сауда-инвестициялық кеңістік құрудың стратегиялық бағытын белгіледі.
Сарапшы Қазақстан тарапы ұсынған тетіктердің икемділігіне назар аударды.
«Қазақстан Президенті Қ.-Ж. Тоқаев мүше мемлекеттердің мүмкіндіктерін белсендірек пайдалану үшін ең аз кедергілер, цифрлық рәсімдер және дамыған көлік инфрақұрылымы бар кең сауда-инвестициялық кеңістік құруды ұсынды. Пилоттық индустриялық консорциумдарды енгізу идеясы перспективалы болып көрінеді. Бұл тетік барлық ұйым мүшелерінің қатысуын ұзақ күтпей-ақ, мүдделі тараптарға бірлескен жобаларды жылдам іске қосуға мүмкіндік береді», – деп атап өтті Рүстем Мұстафин.
Қаржылық контур және логистикалық мегажобалар
Маңызды бастамалардың қатарында тәуелсіз инвестициялық ахуал қалыптастыру және Еуразиядағы ең ірі көлік артерияларын өзара байланыстыру мәселелері болды. Олардың қатарында Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бастамасы мен «Солтүстік – Оңтүстік» дәлізі бар.
Сарапшы Қазақстанның қаржы мәселелерінде негізгі рөл атқаруға дайын екеніне назар аударды.
«Қазақстан толыққанды инвестициялық контур қалыптастыруды қолдайды. Президент ШЫҰ Даму банкін құру жөніндегі Қытай бастамасын қолдады. Егер мұндай Банк құрылатын болса, оның ресурстарын ең алдымен инфрақұрылымдық, технологиялық және өнеркәсіптік жобаларға бағыттау ұсынылады. Өз сөзінде Мемлекет басшысы мемлекеттердің консенсусы болған жағдайда Қазақстанның Банк штаб-пәтерін өз аумағында орналастыруға дайын екенін айтты. Мұндай қадамдар жаңа өндірістердің пайда болуына және капиталдың келуіне жағдай жасайды», – деді ол.
Жасанды интеллект және стратегиялық тұрақтылық
Экономикамен қатар Астана технологиялық егемендікке және құрлықтағы сенім шараларын нығайтуға да басымдық берді. Ғылыми және білім беру ресурстарын интеграциялау ШЫҰ-ны әлемнің алдыңғы қатарлы ойыншылары деңгейіне шығаруға бағытталған.
Саясаттанушының айтуынша:
«Мемлекет басшысы жоғары технологиялар саласын да қозғауы симптоматикалық тұрғыдан маңызды. Ұйым аясында оған мүше елдердің жетекші университеттері, ғылыми мекемелері мен технологиялық компанияларының қатысуымен жасанды интеллект орталықтарының желісін құру маңызды қадам болар еді. Сонымен бірге қауіпсіздік әрдайым өркендеудің басты іргетасы болып қала береді. Қазақстан Еуразия құрлығындағы стратегиялық тұрақтылық пен сенім шаралары мәселелері бойынша министрлік конференция өткізуді ұсынды. Қатысушылар әскери тәуекелдерді азайту, қауіпті оқиғалардың алдын алу және қару-жарақтың жаңа жарысын тежеу жолдарын талқылай алады».
ШЫҰ-ның өңірлік қауіпсіздік форматына негізделген ұйымнан Еуразияның қуатты экономикалық және технологиялық хабына айналуы бүгінде Астананың нақты бастамаларымен қолдау тауып отыр. Қазақстан ұсынған интеграция құралдары, қаржы институттары мен технологиялық альянстар қазіргі көпполярлы әлемнің сын-қатерлеріне жауап бере отырып, бүкіл ұйымның ұзақ мерзімді даму бағытын айқындайды.
Анықтама
Бірлестікті құру туралы декларацияға 2001 жылғы 15 маусымда Шанхайда қол қойылды. 25 жыл ішінде одақ «Шанхай бестігінен» 10 мемлекеттен тұратын толыққанды құрылымға дейінгі жолдан өтті. Олардың қатарында Қазақстаннан бөлек, Қытай, Ресей, Үндістан, Пәкістан, Иран, Беларусь, Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан бар.
Соңғы екі-үш жылда Қазақстан бірнеше рет ШЫҰ іс-шараларын өткізуге алаң болды. 2024 жылғы 4 шілдеде Астанада ШЫҰ мемлекеттері басшылары кеңесінің отырысы өтті. Оның қорытындысы бойынша Астана декларациясы қабылданды. Бұл Қазақстанның Ұйымға төрағалық ету кезеңінде жүзеге асты. Біздің еліміз төрағалықты 2023 жылғы шілдеде Үндістаннан қабылдаған болатын.
2025 жылғы 18 наурызда Астанада Қазақстанның төрағалығымен ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер инвесторлары қауымдастығының алғашқы отырысы өтті. Ал 2026 жылғы 22 сәуірде Астанада Өңірлік экологиялық саммит аясында ҚР Экология министрлігі мен ШЫҰ Хатшылығы ұйымдастырған «ШЫҰ мен ЮНЕП-тің экологиялық серіктестігі» арнайы сессиясы өтті.