Алматыдағы сейсмикалық жағдайы бағалаудан өткен көпқабатты тұрғын үйлердің 25,9%-ы жер сілкінісіне төзімділік талаптарына сай емес. Әсіресе ескі кірпіш және ағаш ғимараттар қауіпті саналады. Ал ірі панельді үйлердің басым бөлігі сейсмикалық тұрғыдан берік. Бұл туралы ҚР ТЖМ Ұлттық сейсмологиялық бақылаулар және зерттеулер ғылыми орталығы зертханасының меңгерушісі, техника ғылымдарының кандидаты Владимир Лапин мәлімдеді, деп жазады SteppeNews.kz Kazinform агенттігіне сілтеме жасап.
Ғалым бұл деректерді Орталық Азия елдеріндегі табиғи апаттар қаупін азайту және тұрақтылықты арттыру мәселелеріне арналған өңірлік семинарда айтты.
Оның сөзінше, Алматы Орталық Азиядағы сейсмикалық қауіпті аймақтардың бірі болып қала береді. Қала тарихында 1887, 1889 және 1911 жылдары күші тоғыз балға жеткен үш жойқын жер сілкінісі болған.
«Қала аумағында сейсмикалық қауіптілігі 9 балды құрайтын аумақтар бар. Жаңа аумақтарда бұл көрсеткіш 10 балға дейін жетеді. Сонымен қатар қала аумағында 18 тектоникалық жарылым бар», – деді Владимир Лапин.
Алматыдағы үйлердің қаншасы сейсмикалық талаптарға сай емес?
Қаладағы тұрғын үйлердің жер сілкінісіне төзімділігін бағалау үшін бірнеше кезеңде сейсмикалық паспортизация жүргізілген. Алғашқы ауқымды зерттеулер 1990 жылдардың соңында басталды.
2007–2009 жылдары Жапонияның халықаралық ынтымақтастық агенттігімен (JICA) бірлесіп жүргізілген тексерулер кезінде зерттелген ғимараттардың шамамен үштен бірі сейсмикалық талаптарға сәйкес келмейтіні анықталған. Тағы үштен бірі талаптарға сай деп танылса, қалған нысандар қосымша зерттеуді қажет еткен.
2017–2018 жылдары мамандар 8171 көпқабатты тұрғын үйді тексерді. Ал 2023–2024 жылдары тағы 1777 ғимарат қамтылды.
Владимир Лапиннің мәліметінше, екі кезеңдегі зерттеу нәтижесінде тексерілген нысандардың 2577-сі немесе 25,9%-ы сейсмикалық тұрғыдан төзімсіз деп танылған.
«Екі кезеңдегі бағалау нәтижесінде 10 мыңға жуық көпқабатты тұрғын үй тексерілді. Олардың 2577-сі, яғни 25,9%-ы сейсмикалық тұрғыдан төзімсіз деп танылды», – деді Владимир Лапин.
Бұл көрсеткіш Алматыдағы барлық тұрғын үй қорын емес, тек зерттеуден өткен ғимараттарды қамтиды.
Қандай үйлер жер сілкінісі кезінде қауіпті?
Зерттеу нәтижелері бойынша, сейсмикалық талаптарға сай емес деп танылған ғимараттардың шамамен 87%-ы ескі кірпіш және ағаш үйлерге тиесілі.
Әсіресе көтергіш қабырғалары кірпіштен қаланған, сейсмикалық құрылыс нормалары қатаң сақталмаған кезеңде салынған ғимараттар қауіпті саналады. Сонымен қатар мамандар ағаш жабындысы бар екі қабатты үйлерді, сталиндік үлгідегі ғимараттарды және 1960 жылдары салынған кейбір төрт қабатты кірпіш үйлерді де тәуекел тобына жатқызады.
«Сейсмикалық тұрғыдан ең осал ғимараттар – ағаштан салынған және көтергіш қабырғалары кірпіштен қаланған үйлер. Ол кезеңде сейсмикалық төзімділікке қатысты тиісті құрылыс нормалары болмаған», – деп түсіндірді ғалым.
Маманның пікірінше, мұндай ғимараттардың кейбірін сейсмикалық тұрғыдан күшейту экономикалық жағынан тиімсіз болуы мүмкін. Себебі жөндеу жұмыстары қымбатқа түседі әрі құрылымдардың тозу деңгейі жоғары.
Дегенмен әр ғимаратты одан әрі пайдалану, нығайту немесе бұзу туралы шешім тиісті техникалық тексеруден кейін құзырлы органдар тарапынан қабылдануы керек.
Алматыдағы панельді үйлер қаншалықты қауіпсіз?
Көпшілік арасында ескі панельді үйлердің беріктігіне қатысты күмән болғанымен, Владимир Лапиннің айтуынша, ірі панельді ғимараттардың басым бөлігі сейсмикалық тұрғыдан жеткілікті төзімді. Бұған кеңестік құрылыс нормалары бойынша салынған Алматының шағынаудандарындағы үйлер де кіреді.
«Ірі панельді ғимараттардың басым бөлігі, мысалы, шағынаудандардағы үйлердің барлығы дерлік сейсмикалық тұрғыдан төзімді. Бұған тіпті ескі нормалар бойынша жобаланған ғимараттар да кіреді. Мұны күшті жер сілкіністерінің салдарын талдау және қуатты діріл қондырғылары арқылы жүргізілген эксперименттік зерттеулер көрсетті», – деді Владимир Лапин.
Алайда мұндай үйлердің арасында да ерекшеліктер бар. Мамандар кейбір ғимараттардың жоғарғы қабаттары ірі панельдерден, ал бірінші қабаты көтергіш кірпіш қабырғалардан тұрғызылғанын анықтаған.
Ғалымның түсіндіруінше, мұндай құрылымдық шешімдер қатты жер сілкінісі кезінде ғимараттың тұрақтылығын төмендетуі мүмкін. Сондықтан олар қосымша инженерлік тексеруді қажет етеді.
Жаңа тұрғын үйлердің сейсмикалық төзімділігі қандай?
Владимир Лапин заманауи монолитті ғимараттардың жағдайына да тоқталды. Оның айтуынша, 2023–2024 жылдардағы зерттеу нәтижелері алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда жақсырақ болған. Бұған кейінгі жылдары салынған тұрғын үйлердің көптеп қамтылуы және олардың басым бөлігінің қазіргі құрылыс талаптарына сәйкес жобалануы әсер еткен.
Дегенмен ғалым құрылыс технологиясының өзі ғимараттың қауіпсіздігіне толық кепілдік бермейтінін атап өтті.
«Егер ғимараттың конструкциялық сызбасы оның сейсмикалық тұрғыдан төзімді екенін көрсетсе, құрылыс барысында нормативтік талаптардан ауытқулардың болған-болмағанын да тексеру қажет. Мен үнемі айтып жүрген мәселеге – атқарылған жұмыстардың сапасына қайта оралғым келеді», – деді сарапшы.
Оның сөзінше, құрылыс сапасын техникалық және авторлық қадағалау бақыласа, ғылыми-зерттеу ұйымдары ғимараттардың сейсмикалық төзімділігін бағалайды. Сондықтан жаңа тұрғын үй таңдағанда оның қандай технологиямен салынғанына ғана емес, құрылыс жұмыстарының сапасына да назар аудару қажет.
Сейсмикалық талаптарға сай емес үйлер сүріле ме?
Семинар барысында қатысушылар сейсмикалық тұрғыдан талапқа сай емес деп танылған ғимараттарда тұруға тыйым салына ма деген сауал қойды.
Владимир Лапин сейсмикалық бағалау нәтижелері өздігінен тұрғындарды көшіру немесе ғимаратты бұзу туралы шешім болып саналмайтынын түсіндірді.
«Біз өз ұсыныстарымызды береміз, ал шешімді құзырлы органдар, мысалы, әкімдік қабылдауы керек. Ғимаратты күшейту керек пе, әлде бұзу қажет пе – мұның бәрі біздің құзыретімізге кірмейді. Біз – зерттеушілерміз», – деп түсіндірді ол.
Мамандардың міндеті – ғимараттың техникалық сипаттамаларын зерттеп, сейсмикалық төзімділігін анықтау. Ал оны одан әрі пайдалану, нығайту немесе бұзу мәселесін құзырлы органдар жеке қарастырады.
Алматыда қандай зерттеулер жалғасады?
Жүргізілген ауқымды жұмыстарға қарамастан, ғалымдар қаладағы сейсмикалық қауіп-қатерді бағалауды жалғастыру қажет деп есептейді. Әсіресе мектептер, балабақшалар, ауруханалар және басқа да әлеуметтік нысандардың жағдайын қосымша зерттеу маңызды.
Сонымен қатар мамандар Алматының сейсмикалық қауіп картасын әзірлеу жұмысын жалғастыруды жоспарлап отыр. Бұл картада жер сілкінісінің ықтималдығымен қатар, оның қаладағы әртүрлі құрылыс нысандарына тигізуі мүмкін зардаптары да ескеріледі.
Зерттеу нәтижелері болашақта қала құрылысы, ғимараттарды қайта жаңарту және ықтимал шығындарды азайту бағытындағы шешімдерге негіз болмақ.
Ғалымдардың негізгі тұжырымы бойынша, ғимараттың салынған жылы немесе құрылыс технологиясы оның қауіпсіздігін өздігінен анықтамайды. Ол үшін нысанның құрылымдық ерекшеліктерін, құрылыс нормаларының сақталуын және нақты техникалық жағдайын кешенді бағалау қажет.
Келесі материал: Қазақстан Африка елдерінің жастарына цифрлық білім алуға 100 грант бөледі