Қытай «Қытай Халық Республикасының құрылғанына 77 жыл» толуын атап өтті. 2026 жылы бұл дата елдің 2030 жылға дейінгі негізгі даму бағыттарын айқындайтын жаңа бесжылдық циклдің басымен тұспа-тұс келді. Жаңа кезеңнің Қазақстан мен Қытай үшін не білдіретіні туралы SteppeNews.kz хабарлайды.
Қытайдың экономикалық дамуының жаңа кезеңі барған сайын технологиялармен, инновациялармен, ішкі тұтынумен және халықаралық ынтымақтастықтың жаңа нысандарымен айқындалуда. Қазақстан үшін бұл процестің тікелей маңызы бар. Қытай елдің негізгі сауда әріптестерінің бірі болып қала береді, ал өзара іс-қимыл біртіндеп дәстүрлі салалар шеңберінен шығып келеді.
Аграрлық экономикадан технологиялық державаға
1949 жылғы 1 қазанда Бейжіңдегі Тяньаньмэнь алаңында Қытай Халық Республикасының құрылғаны жарияланды. 77 жыл ішінде ел ауқымды экономикалық және әлеуметтік трансформациядан өтті.
Бүгінгі таңда ел экономикасының көлемі 140 трлн юаннан асты, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ 100 мың юаньға жақындады. Қытай әлемдегі ең үлкен жүйрік теміржол желісіне ие, оның ұзындығы 50 мың шақырымнан асты, ал автомагистральдар желісі 200 мың шақырымға жуықтады. Бұл цифрлар қытай экономикасының ауқымын ғана емес, сонымен бірге оның құрылымының өзгергенін де көрсетеді.
Егер реформалар кезеңінің басында Қытай негізінен өнеркәсіптік өндіріспен және тауар экспортымен байланыстырылса, бүгінде ел күрделірек өндірістік тізбектерге, өзіндік технологияларға және қосылған құны жоғары салаларға басымдық беруде. Бұл өту кезеңі дамудың жаңа сатысындағы басты оқиғалардың біріне айналуда.
15-ші бесжылдық: негізгі басымдық технологияға берілген
2026 жыл Қытайдың 2026–2030 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық дамуының 15-ші бесжылдық жоспарын жүзеге асырудың алғашқы жылы болды.
Жаңа стратегияның орталығында — «жаңа сапалы өндіргіш күштерді» дамыту, өнеркәсіпті модернизациялау және ғылым мен технологиялар саласындағы елдің дербестігін арттыру тұр. Басым бағыттардың қатарында интегралдық схемалар өндірісі, аэроғарыштық технологиялар, биомедицина, төмен биіктіктегі экономика, кванттық технологиялар, биоөндіріс, сутегі энергетикасы және термоядролық синтез технологиялары аталды.
ҚР-дағы ҚХР Төтенше және Өкілетті елшісі Хань Чуньлинь атап өткендей:
«Алдағы бес жылда Қытай жаңа сапалы өндіргіш күштерді белсенді түрде дамытатын болады. Ғылыми-техникалық инновациялар өнеркәсіпті жаңартудың қозғаушы күшіне айналады».
Осылайша, сөз тек қолданыстағы экономиканы цифрландыру туралы болып отырған жоқ. Қытай бір мезгілде болашақ өсімнің көзіне айналуы тиіс тұтас салаларды қалыптастыруда.
Бұл — қазіргі бесжылдық циклдің алдыңғы кезеңдерден басты айырмашылығы: міндет тек өндіріс көлемін арттыруда емес, сонымен бірге жаңа технологиялық нарықтарды құруда жатыр.
5G-ден бастап жаңа энергия көздеріндегі автокөліктерге дейін
Кейбір көрсеткіштер Қытайдың технологиялық базаны қаншалықты жылдам арттырып жатқанын көруге мүмкіндік береді.
2025 жылы елдің зерттеулер мен әзірлемелерге жұмсаған шығындары 4 трлн юаньға жақындады. Цифрлық экономиканың негізгі салаларының ЖІӨ-дегі үлесі 10%-дан едәуір асып түсті. Жаңа энергия көздеріндегі автокөліктерді өндіру мен сату 16 млн бірліктен асты, ал 5G базалық станцияларының саны 5 млн-нан асып түсті.
Қытай экономикасы үшін бұл ауырлық орталығының біртіндеп технологиялар жағына ығысуын білдіреді. Жаңа энергия көздеріндегі автокөліктер, жасанды интеллект, телекоммуникация, робототехника, жаңа материалдар, биотехнологиялар және басқа да бағыттар жекелеген эксперименттік секторлар емес, өнеркәсіптік саясаттың бөлшегіне айналуда.
Бұл ретте технологиялық даму өнеркәсіптік өндіріспен тығыз байланыста қарастырылады. Қытай жаңа әзірлемелерді тек жасап қана қоймай, оларды өз экономикасының ішінде масштабтауға ұмтылады.
ЖИ жаңа өсу нүктесіне айналуда
Бұл трансформацияда жасанды интеллект бөлек орын алады. Қытай үшін ЖИ біртіндеп өнеркәсіпті, көлікті, логистиканы, білім беруді, қаржы секторын және мемлекеттік басқаруды модернизациялау құралына айналуда. Бұл жерде тек жасанды интеллект нарығының өзі емес, оның дәстүрлі салалардағы өнімділікті арттыру қабілеті де маңызды.
Бұл процесс Қазақстан үшін де қызығушылық тудырады. 2026 жыл Қазақстанда Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланды. Сонымен бірге, қытайлық тарап ЖИ-ді екі ел арасындағы одан әрі өзара іс-қимылдың келешектегі бағыттарының бірі ретінде қарастырады.
Елшінің айтуынша:
«Жасанды интеллект қазірдің өзінде Қытай мен Қазақстан ынтымақтастығындағы жаңа өсу нүктесіне айналып келеді».
Сол себепті цифрлық күн тәртібі біртіндеп тек технологиялық емес, екіжақты экономикалық ынтымақтастықтың да бөлігіне айналуда.
Неліктен «Алтын апталық» экономика үшін маңызды
Қытайдағы Ұлттық күн бір мезгілде ішкі туризмнің ең ірі кезеңдерінің бірі — «Алтын апталықты» іске қосады.
Қытай экономикасы үшін бұл кезеңнің маңызы мерекелік статистиканың шегінен едәуір тыс жатыр. Миллиондаған сапарлар көлікке, қонақ үйлерге, мейрамханаларға, саудаға, мәдени іс-шараларға және ойын-сауық саласына қосымша сұраныс тудырады.
Қытай экономикасы үшін туристік сапарлардың саны ғана емес, халық шығындарының құрылымы да маңызды: адамдардың қызметтерге, саяхаттарға, тамақтануға, ойын-сауыққа және сатып алуларға қаншалықты белсенді қаражат жұмсауға дайын екендігі. Ішкі сұранысты кеңейту — экономикалық дамудың жаңа кезеңіндегі маңызды міндеттердің бірі.
Қытай мен Қазақстан: саудадан технологияға дейін
Сауда жаңа рекордқа жетті
Қазақстан үшін Қытайдағы экономикалық өзгерістердің тікелей маңызы бар. 2026 жылдың қаңтар-тамыз айлары аралығында Қытай мен Қазақстан арасындағы тауар саудасының көлемі $37,8 млрд-қа жетті. Өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда көрсеткіш 23%-ға артты.
Осылайша, қытай-қазақстандық сауда-экономикалық байланыстар әлемдік экономиканың құрылымдық өзгерістері аясында да кеңеюін жалғастыруда.
Бұл ретте тек сауда көлемі емес, оның инфрақұрылымы да өзгеруде.
Достық – Мойынты теміржол учаскесінде екінші жолдың құрылысы аяқталғаннан кейін оның өткізу қабілеті бес есеге артты. Параллельді түрде Қазақстан мен Қытай арасындағы үшінші трансшекаралық теміржол жобасы ілгерілеуде, ал Сианьда қазақстандық терминал жұмыс істеп тұр.
Қазақстан үшін бұның стратегиялық маңызы бар: көлік бағыттары тауарларды тасымалдау арналары ғана емес, Қытай, Орталық Азия және басқа да нарықтар арасындағы кеңірек логистикалық инфрақұрылымның бөлігіне айналуда.
Шикізат пен көліктен — жаңа салаларға
Сонымен бірге, екі елдің ынтымақтастығы біртіндеп дәстүрлі бағыттар шегінен шығуда. Оларға тарихи тұрғыдан энергетика, пайдалы қазбаларды өндіру және көлік жататын. Қазір оларға ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу, машина жасау, жасыл энергетика және цифрлық экономика қосылуда. Бұл өту кезеңі жақын жылдары қытай-қазақстандық қарым-қатынастардың ең маңызды сюжеттерінің біріне айналуы мүмкін.
Қазақстан технологияларды тартуға, өндірісті локализациялауға және өзінің шикізаты мен өнімдерін өңдеуді кеңейтуге мүдделі. Қытай, өз кезегінде, ауқымды өнеркәсіптік базаға, технологиялық құзыреттерге және ірі нарыққа ие.
Нәтижесінде ынтымақтастық кеңістігі «экспорт — импорт» моделінен бірлескен өндірістік және технологиялық жобаларға біртіндеп кеңеюде.
Адамдар арасындағы байланыстар экономиканың бөлігіне айналуда
Тағы бір фактор — екі ел арасындағы мобильділіктің артуы. «Қорғас» шекара маңы ынтымақтастығы халықаралық орталығы арқылы күнделікті жолаушылар ағыны 30 мың адамға жақындайды. Қазақстанда Лу Баньның үш шеберханасы және бес Конфуций институты жұмыс істейді, ал қытайлық үш университет мұнда өз филиалдарын құрды. Екі елдің өңірлері арасында 36 бауырлас провинциялар, облыстар мен қалалар жұптары бойынша байланыстар орнатылған.
Білім беру, туризм, кәсіби алмасулар мен іскерлік сапарлар кейінгі экономикалық өзара іс-қимыл үшін адамдық инфрақұрылымды қалыптастырады. Елдер арасында мамандар, кәсіпкерлер, студенттер мен туристер неғұрлым көп қозғалған сайын, жаңа жобаларға арналған кеңістік соғұрлым кеңейе түседі.
Ортақ технологиялық күн тәртібі
Екі елдің технологиялық басымдықтарының сәйкес келуі ерекше қызықты бағытқа айналуда.
Қытай 15-ші бесжылдық шеңберінде ғылыми-техникалық инновацияларға және жаңа өндіргіш күштерге арқа сүйейді. Қазақстан да 2026 жылы цифрландыруға және жасанды интеллектке ерекше көңіл бөлуде.
Екі ел үшін бұл білім беру, кадрлар даярлау, цифрлық шешімдерді әзірлеу және ЖИ-ді экономикаға енгізу саласындағы өзара іс-қимылға әлеуетті кеңістік ашады.
Кеңірек халықаралық контекстке тарих ғылымдарының кандидаты, «Өңірлік интеграцияны зерттеу институты» КҚ президенті Таисия Мармонтова назар аударады. Оның айтуынша, халықаралық шиеленістің өсуі аясында Қытай даму мен басқа мемлекеттермен өзара іс-қимылдың басқа үлгісін көрсетіп отыр.
«Әлемде шиеленіс артып, соғыс пен түрлі қақтығыстар туралы жиі айтыла бастағанда, Қытай басқа мысал көрсетеді. Қытай: біз өзіміз өмір сүреміз және басқаларға да өмір сүруге мүмкіндік беруге дайынбыз дегенді білдіреді», — деп атап өтті Таисия Мармонтова.
Оның сөзінше, Қытайдың ел ішіндегі өмірді және сыртқы әлеммен қарым-қатынасты үйлестіруге бағытталған саясаты халықаралық қатынастар жүйесіне және Еуразиядағы процестерге әсер етеді.
Қазақстан туралы айта келе, Таисия Мармонтова екі ел арасындағы қарым-қатынастар бұл күндері тек экономикамен ғана емес, сонымен бірге саясатпен, инновациялармен және ірі бірлескен жобалармен байланысты терең стратегиялық серіктестік болып табылатынын атап өтеді.
«Қазақстан мен Қытайдың екіжақты қарым-қатынастары туралы айтатын болсақ, бұл экономикамен де, саясатпен де, үлкен инновациялық жобалармен де байланысты шынымен терең стратегиялық серіктестіктің үлгісі», — деп атап өтті Таисия Мармонтова.
Келесі кезең — тек сауда ғана емес
77 жыл ішінде Қытай басым түрде аграрлық экономикасы бар елден технологиялық және өнеркәсіптік державаға дейінгі жолдан өтті. Енді оның алдында келесі міндет тұр — әлемдік экономиканың өзгеруі жағдайында даму динамикасын сақтап қалу және бір мезгілде өсудің сапалырақ моделіне өту.
15-ші бесжылдық Қытайдың қай бағыттарға басымдық беретінін көрсетеді: технологиялық тәуелсіздік, жаңа салалар, цифрландыру, жасыл трансформация және адам капиталының сапасын арттыру.
Қазақстан үшін бұл экономикалық диалогтың мазмұнының өзгеруін білдіреді. Қытай ірі сауда әріптесі болып қала береді, алайда ынтымақтастық өндірістік және технологиялық жобалар жағына қарай барған сайын ығысып келеді. Қытай-қазақстандық қарым-қатынастардың келесі кезеңіндегі ең маңызды мүмкіндіктердің бірі осы бағытта болуы мүмкін.
Сауле Тугелбаева
Келесі материал: Қаржы бар, ал жасыл стартаптар қайда? Қазақстандағы климаттық жобалардың дамуына не тосқауыл?