Бортала-Моңғол автономиялық округі (бұдан әрі – БМАО) Тянь-Шань тауларының солтүстік сілемдерінің етегінде орналасқан. Моңғол тілінен аударғанда «жасыл дала» деген мағынаны білдіреді. Ұзақ уақыт бойы мұнда түрлі этнос өкілдері өзара араласып, мәдениеттер тоғысып, бай материалдық емес мәдени мұра қалыптасты. Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан бұл қолөнер түрлері мен халықтық дәстүрлер бастапқыда жергілікті тұрғындардың күнделікті өмірінде өмір сүрсе, бүгінде дала шекарасынан асып, кеңірек сахнаға шығып жатыр.
Тамырды сақтау: жүйе – негіз, шеберлік – өзек
Соңғы жылдары БМАО партия комитеті мен үкіметі материалдық емес мәдени мұраны қорғау саласында «қорғауды бірінші орынға қою, құтқаруды басымдық ету, ұтымды пайдалану, мұраны жеткізу және дамыту» қағидаттарына негізделген жұмыстарды жүзеге асырып келеді. Сонымен қатар «Синьцзянды мәдениет арқылы байыту» тәжірибесін тереңдете енгізіп, материалдық емес мәдени мұраны нақты қорғау, ұрпаққа жеткізу және белсенді пайдалану бағытында кешенді шаралар қабылдауда. Соның арқасында жергілікті дәстүрлі мәдениет жаңа дәуірде тамырын тереңдетіп, жаңа өміршеңдікке ие болуда.
Қазіргі уақытта БМАО-да материалдық емес мәдени мұраны қорғаудың ұлттық, автономиялық аудандық, автономиялық округтік және аудандық деңгейлерін қамтитын толыққанды төрт деңгейлі жүйе қалыптасқан. Оның құрамына әртүрлі деңгейдегі материалдық емес мәдени мұраның 100-ден астам нысаны және 280-нен астам мұраның өкілді жеткізушісі кіреді. Материалдық емес мәдени мұраны қорғау және ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу жүйесі де барған сайын жетілдіріліп келеді.
«Джангар» эпосы, моңғол тобшурының музыкасы және Арасан ауданының моңғол халық әндері ұлттық деңгейдегі материалдық емес мәдени мұраның репрезентативтік нысандарының тізіміне енгізілген. Олар БМАО-ның өңірлік әрі ұлттық мәдени ерекшелігін айқын көрсететін үш жарқын мәдени белгіге айналды.
Екі ішек көне әуенді тербейді, бір аспап даланың тынысын жеткізеді. Пішіні өзгеше тобшурдың қымыз құятын құмыраға ұқсайтын ерекше резонаторы бар. Оның үні терең әрі созылыңқы болып, ұзақ уақыт бойы жаңғырып тұрады. Ғылыми ортада оны «моңғол музыкасының тірі қазбасы» деп атайды. Тобшур – моңғол халқының ең айрықша дәстүрлі ішекті-шертпелі аспаптарының бірі.
Арасан ауданында 70 жастағы Ма Дэга автономиялық аудан деңгейіндегі материалдық емес мәдени мұра – тобшур жасау өнерінің өкілді мұра жеткізушісі болып саналады. Ол жас кезінде ағаш ұстасы болып жұмыс істеген. Кейін халық шеберінен тәлім алып, тобшурда ойнау шеберлігін ағаш өңдеу тәжірибесімен ұштастырып, музыкалық аспап жасаумен айналыса бастаған.
Бүгінде жасының ұлғаюына байланысты шебер аспаптарды өзі жасамайды. Алайда бұл өнер оның ұлы Ма Оэргэлидің қолында жалғасып, дамып келеді.
18 тамызда «China News Service» тілшісі Арасан ауданындағы тобшур жасау бойынша материалдық емес мәдени мұраны қорғау базасына барды. Сол кезде Ма Оэргэли тобшур жасап жатқан еді. Шеберханада ағаш жаңқалары жан-жаққа ұшып жатты. Ол сүргімен ағаш дайындамасының иінін тегістеп, зімпара қағазбен аспаптың корпусын қайта-қайта жылтыратып, аспап басындағы өрнектерді мұқият өңдеп, дыбыс саңылауларының орналасуын түзетіп отырды. Оның әр қимылы сенімді, байсалды әрі дәл болды.
Ма Оэргэлидің айтуынша, ол көптеген жылдар бойы дәстүрлі қолмен жасау әдістерінің негізгі ерекшеліктерін сақтап келеді. Сонымен бірге заман талабына сай аспап жасау технологиясын үнемі жетілдіріп, оның дыбысталу сапасын жақсартып отырады. Осылайша көне аспап қазіргі эстетикалық талғам мен орындаушылық талаптарға сай бола түсуде.
Материалдық емес мәдени мұраны қорғау базасының мүмкіндіктерінің арқасында келушілердің тұрақты ағымы қалыптасып, мұраны сақтау ортасындағы белсенділік те артып келеді. Бұл жағдай шеберге ерекше әсер етіп, оның бастапқы ұмтылысы мен шеберлігін жетілдіруге және мәдени дәстүрді жалғастыруға деген сенімін нығайта түсті.
Үніне мұрагер болу: эпостың айбыны, туған тілдің жылуы
БМАО-ның материалдық емес мәдени мұрасы картасының дәл ортасында қаһармандық эпос – «Джангар» тұр.
2006 жылы «Джангар» ұлттық деңгейдегі материалдық емес мәдени мұраның алғашқы репрезентативтік нысандарының тізіміне енгізілді. БМАО аумағында ол негізінен Бортала қаласында, Цзинхэ және Арасан аудандарында кең таралған.
19 тамызда БМАО Мәдениет орталығының репетиция залында «Бэньбулцзян» әйелдер көпдауысты акапелла ансамблі «Джангарды» орындауға дайындалып жатты. Музыкалық аспаптардың сүйемелдеуінсіз, тек таза адам дауысымен орындалған шығармада бірнеше дауыс өзара үйлесіп, әуенге баяу әрі ырғақты би қимылдары да қосылды. БМАО-да «Джангар» эпосын акапелла түріндегі көпдауысты орындау – алғаш рет жүзеге асқан тәжірибе.
Ансамбль 2014 жылы құрылған. Оның мүшелерінің орташа жасы 60-тан асады. Музыкаға және «Джангар» эпосына деген ортақ сүйіспеншілік оларды бір арнаға тоғыстырған.
«Зейнетке шыққаннан кейін бұл апалар жай ғана үйде қарап отырмай, дәстүрді жеткізу жауапкершілігін өз еріктерімен мойнына алды. Олар өз әндері арқылы осы жерге тиесілі естелікті сақтап келеді», – дейді ансамбльдің негізін қалаушы Оюнь.
Соңғы жылдары БМАО Мәдениет орталығы «Джангарды» зерттеу және қорғау жұмыстарын одан әрі күшейту мақсатында материалдарды жинақтау мен жүйелеуге ерекше көңіл бөліп келеді. Орталық эпостың ғылыми әрі теориялық негізін нығайтуға күш салуда. Осылайша патриотизм мен қаһармандық рухқа толы ауқымды «Джангар» эпосын болашақ ұрпаққа тұтас жеткізу көзделіп отыр.
БМАО Мәдениет орталығының директоры Ван Вэньнань:
«Джангар» – қытай ұлтының мәдени қазынасы. Қазіргі уақытта округ бойынша «Джангарды» орындайтын 130-дан астам адам бар. Олардың арасында автономиялық аудан және автономиялық округ деңгейіндегі «Джангар» материалдық емес мәдени мұра жобасының тиісінше 1 және 3 өкілді мұра жеткізушісі бар. Біз тарихи материалдарды жинап, жүйелейміз, тәжірибе алмасу іс-шараларын өткіземіз және орындаушыларға арналған платформа құрамыз. Сонымен қатар «БМАО-дағы Джангар» құжаттарын жүйелеп, жариялаймыз, мектептер мен қауымдастықтарда білімді жеткізу шараларын кеңінен ұйымдастырамыз. Осы арқылы оның ықпалын одан әрі арттырып келеміз», – дейді.
Дәстүрді іс жүзінде үйрету және ұрпаққа жеткізу жұмыстары көпшілікке арналған түрлі оқу курстары арқылы да жүзеге асуда.
11 тамызда БМАО Мәдениет орталығы үшінші тоқсанға арналған тегін курстарын ашты. Бір уақытта жеті курс іске қосылды. Олардың қатарында «Джангардың он екі батырының» ырғағы мен интонациясын үйрету, тобшурда ойнаудың бастапқы курсы, моңғол халық билері, эрху аспабын үйрету және басқа да бағыттар бар.
Курстарға қатысу үшін жас шектеуі қойылмаған. Сабақтарды жергілікті материалдық емес мәдени мұраның өкілді жеткізушілері мен кәсіби оқытушылар бірлесіп өткізеді. Мұндай қоғамдық тегін курстар бірнеше рет ұйымдастырылып келеді және әр жолы барлық орын толықтай толады.
Күнделікті өмірге ену: саусақ ұшындағы шеберлік, адам тұрмысындағы дәстүр
Әртүрлі мәдениеттер тоғысқан әрі қатар өмір сүретін БМАО тек даладағы материалдық емес мәдени мұраның көне әуендерін жалғастырып қана қоймай, алыстан келген қолөнер түрлерінің де осы жерде тамыр жаюына мүмкіндік беріп отыр. Осылайша дәстүрді ұрпаққа жеткізудің ерекше тарихы күнделікті өмірде жалғасуда.
19 тамыз күні таңертең Бортала қаласының Кэргэнчжо ауданындағы «Бақыт» қауымдастығының репетиция залынан циньцян операсының әуезді дауыстары естілді. Оның үні қуатты әрі әсерлі болды.
71 жастағы Бортала қаласы деңгейіндегі материалдық емес мәдени мұраның өкілді жеткізушісі Ван Ваньшунь залда отырып, сол қолына қызыл ағаштан жасалған таяқшаларды ұстап, оң қолымен жіңішке таяқшаны жеңіл соғып, ырғақ беріп отырды. «Та-та» деген анық әрі біркелкі дыбыс әннің паузалары мен ырғақтық екпіндерін дәл белгілеп тұрды.
Ван Ваньшунь 16 жасында Ганьсу провинциясынан Синьцзянға келген. Ол өз туған жерінің циньцян операсын кең-байтақ жасыл далаға алып келіп, ондаған жыл бойы осы дәстүрді үзбей сақтап келеді.
Қарт шеберді ерекше қуантатыны – жергілікті әуесқой циньцян операсы ұжымының құрамындағы адамдардың қартайып, азаю мәселесінен әлдеқашан арылғаны. Ұжымның ең жас мүшесі жиырмадан енді асқан. Жаңа буын дәстүрлі театр өнеріне тың күш пен өміршеңдік беріп келеді.
«Адам қанша алыстап кетсе де, қай жерде жүрсе де, циньцян операсының үні естілген кезде жүрек тынышталып, көңілге сенім ұялайды», – дейді Ван Ваньшунь.
Оның айтуынша, жастар мұқият үйреніп, ән айтуға ниетті болса, бұл дәстүрлі өнердің жалғасатынына сенім бар. Өзі әлі де ырғақ беріп, өзгелерге үйрете алатын кезде, шеберлікті кейінгі буынға жеткізу үшін бар күшін салмақ. Оның мақсаты – бұл әуеннің БМАО жерінде әлі талай жыл бойы шырқалуына үлес қосу.
Күнделікті тұрмыстың өзінде шеберлік жасырынған, ал саусақ ұштары материалдық емес мәдени мұраны жеткізеді.
Мяньсу, яғни «қамырдан жасалған гүлдер» немесе «қамырдан жасалған мүсіндер» деп те аталатын дәстүрлі қолөнер түрі – негізгі материал ретінде ұннан жасалған қамырды пайдаланып, оған бояғыштар қосу арқылы түрлі бейнелер жасайтын өнер. Қамырды илеу, бұрау, созу және басу секілді тәсілдер арқылы адам немесе жануарлардың бейнесі жасалады.
Синьцзянның сәндік-қолданбалы өнер шебері әрі БМАО-дағы мяньсу өнерінің материалдық емес мәдени мұрасының өкілді жеткізушісі Ван Фань бұл кәсіппен жиырма жылдан астам уақыт айналысып келеді.
Ван Фань өз туындыларында БМАО-ның жергілікті халықтық дәстүрлерін терең зерттеп, ұлттық мәдениетті мяньсу өнерімен шебер үйлестіреді.
Өзінің ерекше шығармашылық тәсілі мен берік кәсіби шеберлігінің арқасында ол сәндік-қолданбалы өнер саласында ұлттық деңгейдегі үш алтын медальға ие болған.
2021 жылы оның «Наадамдағы моңғол күресшісі Бөкэ» атты туындысы «Алтын Феникс» өнімдерінің инновациялық дизайны байқауында алтын медаль алды.
2023 жылы «Цюцы биінің ырғақтары» атты жұмысы «Туған жер» сыйлығының алтын медаліне ие болса, «Базарда» туындысы «Жүз гүл кубогы» байқауында алтын медальмен марапатталды.
Бұл туындылардың әрқайсысы материалдық емес мәдени мұраның жаңашыл өміршеңдігін және өзіндік ерекшелігін айқын көрсетеді.
«Мен дәстүрлі қолөнердің бойындағы жылу мен өміршеңдікті көбірек адамның көргенін қалаймын», – дейді Ван Фань.
Қазіргі уақытта ол Үрімші қаласында тұрады. Соған қарамастан БМАО-дағы материалдық емес мәдени мұраның дамуын үнемі бақылап отырады. Ол келесі жылы БМАО-ға қайта оралып, шығармашылығына шабыт берген осы жерде тамырын одан әрі тереңдетуді жоспарлап отыр.
Өңір шекарасынан шығу: даланың тереңінен алыс аймақтарға
Жергілікті дәстүрлерге сүйеніп, күнделікті өмірге тамыр жайған БМАО-ның материалдық емес мәдени мұрасы бүгінде бір ғана дала өңірінің шеңберінен шығып, мәдениет пен туризмнің ықпалдасуы, сондай-ақ өңіраралық байланыстар арқылы алыс алаңдарға жол тартып келеді.
Биыл Мәдени және табиғи мұра күні аясында БМАО «Материалдық емес мәдени мұра өмірді көркейтеді» ұранымен бірқатар іс-шара ұйымдастырды. Оның аясында материалдық емес мәдени мұраның өнер көрсетулері, тәжірибелік сабақтары және жәрмеңке-көрмелері біріктірілді. Бұл дәстүрлі мәдениетті көруге, сезінуге және іс жүзінде танып-білуге мүмкіндік берді.
Сонымен қатар тұрақты түрде мыңнан астам «Ауыл тұрғындарының кешкі қойылымдары» іс-шарасы өткізіледі. Туристік аймақтарда материалдық емес мәдени мұраның өкілді жеткізушілерінің қатысуымен халық шеберлерінің бұйымдарын таныстыру, сату және түрлі қойылымдар ұйымдастыру жұмыстары жалғасып келеді.
«Мәдениет пен туризм + материалдық емес мәдени мұра» моделін терең ықпалдастыру арқылы жергілікті тұрғындар мен туристерге БМАО-ның материалдық емес мәдени мұрасының өзіндік ерекшелігі мен өміршеңдігін терең сезінуге мүмкіндік жасалуда.
Бұған дейін Шихэцзы қаласының көрме орталығында 2026 жылғы «Синьцзян – тамаша мекен» атты материалдық емес мәдени мұра саласындағы Синьцзянға көмек көрсетуге арналған тақырыптық іс-шара өтті.
«Мәдениет Синьцзянды байытады – материалдық емес мәдени мұра бояу қосады» ұранымен өткен шараға 31 провинция, автономиялық аудан, орталыққа тікелей бағынатын қала және Синьцзян өндірістік-құрылыс корпусының атынан жалпы саны 651 материалдық емес мәдени мұра нысаны мен 549 өкілді мұра жеткізушісі қатысты.
Көрмеде Шэньси провинциясы, БМАО және Синьцзян өндірістік-құрылыс корпусының Бесінші дивизионына қарасты Шихэшуан қаласы алғаш рет үш өңірдің бірлесіп қатысу форматын қолданды. Бұл өңірлер арасындағы мәдени шекараларды бұзып, өзара байланысты нығайтты.
БМАО моңғол ұлттық киімдерін жасау, моринхур мен тобшур жасау технологиялары, былғары бұйымдарын қолмен дайындау, алтын және күміс әшекейлерді соғу, моңғолдың қағаздан қиып жасайтын өнері мен кесте тігу, дәстүрлі сүт өнімдерін өндіру және басқа да сан алуан бағыттарды қамтитын материалдық емес мәдени мұраның 13 жоғары сапалы репрезентативтік нысанын таныстырды.
Сонымен бірге Сайрамкөлге қатысты бірқатар ерекше мәдени-шығармашылық өнімдер ұсынылып, БМАО-ның жергілікті материалдық емес мәдени мұрасының мәдени негізі жан-жақты әрі әр қырынан көрсетілді.
«Үш өңірдің көрмеге бірлесіп қатысуы БМАО-ның материалдық емес мәдени мұрасына Шэньси провинциясы мен Шихэшуан қаласының сапалы мәдени ресурстарымен тікелей байланысып, терең ықпалдасуға мүмкіндік берді. Өңіраралық алмасу арқылы алынған көзқарас пен идеялар оқшау жұмыс істеген кездегіден әлдеқайда бай әрі ауқымды», – дейді Ван Вэньнань.
Көне қолөнер енді уақыт ағымында қатып қалған өткеннің белгісі емес. Ол шекаралық өңірде тамыр жайып, заманмен бірге дамып келе жатқан заманауи өмірдің тірі ағынына айналуда.
«Синьцзянды мәдениет арқылы байыту» толқыны қарқынды алға жылжып келеді. Ал «жасыл даланың» шеберлігі мен мәдени дәстүрі ешқашан тоқтаған емес.
БМАО-ның материалдық емес мәдени мұрасын зерттеу, оны түрлі мәдениеттермен ықпалдастыру және жаңа бағытта дамыту жұмыстары жалғасуда. Ал мәдени дәстүрді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге қатысты бұдан да көп оқиға мен жаңа парақ кең-байтақ кеңістікте біртіндеп ашыла бермек.
Дереккөз: Бортала медиа-орталығы
Аударған: Равиль Будуков