Түйін – бір нәрсенің шешімі, қорытындысы немесе ең маңызды жері. Қазақ шешендік өнерінде «сөздің түйінін» табу үлкен шеберлік болып саналады. Ұзын-сонар әңгіменің «тобықтай түйіні» болуы керек, әйтпесе сөз қадірсіз. Сонымен қатар, «түйін» сөзі жіптің немесе арқанның байланған жерін білдіреді, бұл беріктік пен бірліктің нышаны («жібектің түйіні бір»). Өмірдегі қиын мәселелерді шешуді де «түйінді тарқату» деп атайды. Тілдегі ең қатты түйін – берілген уәде немесе кесіп айтылған сөз. Оны бұзу оңай емес. Төмендегі Түйін туралы мақалдар сөз қадірін, ой тереңдігін және адамдар арасындағы байланыстың беріктігін паш етеді.
Түйін туралы таңдаулы мақалдар
- Түйіп-түйін сырыңды түбінде келіп шын ашар.
- Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар.
- Жас жастың тілегі бір, жібектің түйіні бір.
- Істің жүйесін танымаған, түйіннің шиесін танымайды.
- Қиын жерде жол тапқыш, Түйін жерде — сөз тапқыш.
- Таудай сөздің тарыдай түйіні бар.
- Ең қатты түйін — тілде.
- Түйін түйсең — тіліңмен түй.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» деген мақал шешендік өнерге қатысты ма?
Иә, бұл қазақ шешендік өнерінің басты қағидасы. Көп сөйлеу маңызды емес, маңыздысы – сол көп сөздің ішінен ең негізгі ойды, қорытындыны (түйінді) дөп басып айту. Түйін – сөздің жаны, мақсаты. Егер сөзде түйін болмаса, ол бос мылжыңға айналады. Түйін туралы сөз болғанда, бұл мақал қысқа да нұсқа сөйлеу мәдениетін насихаттайды.
«Жас жастың тілегі бір, жібектің түйіні бір» деген не?
Бұл мақал жастардың ұқсастығын, арман-тілектерінің ортақтығын және олардың бірлігін сипаттайды. Жібектен түйілген түйін өте нәзік, бірақ берік болады. Сол сияқты, замандас жастардың рухани байланысы, махаббаты немесе достығы да берік әрі әдемі болуы керек дегенді білдіреді. Бұл – жастық шақтың ынтымағы туралы әдемі теңеу.
«Істің жүйесін танымаған, түйіннің шиесін танымайды» дегенді қалай түсінуге болады?
Шиеленіскен түйінді шешу үшін оның қайдан басталғанын, жіптің ұшын табу керек. Сол сияқты, кез келген күрделі істі орындау үшін оның ретін, жүйесін білу қажет. Жүйесіз, ретсіз кіріскен адам істі одан сайын ушықтырып (шиеленістіріп) жіберуі мүмкін. Бұл мақал іскерлік пен логикалық ойлаудың маңыздылығын еске салады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
