Бидай – қазақ халқы үшін қасиетті ас, тоқшылықтың белгісі. «Нан – тамақтың атасы» дейтін даналық дәл осы ақ бидайға қатысты айтылған. Көшпенділер мен егіншілердің түсінігінде бидайдың орны алтын мен күмістен де жоғары тұрған, өйткені аштықта алтын жей алмайсың, ал бидай өмірді сақтайды. Сонымен қатар, бидайдың масағы адам мінезімен жиі салыстырылады: дәні толық масақ басын төмен иіп тұрады, ал дәні жоқ бос масақ тікірейіп тұрады. Бұл – кішіпейілділік пен менмендіктің классикалық үлгісі. Бидай туралы мақал-мәтелдер еңбекті қадірлеуге, астамшылық жасамауға және нанның киесін түсінуге тәрбиелейді. Төмендегі нақыл сөздер халқымыздың астыққа деген құрметін және терең өмірлік философиясын көрсетеді.
Бидай туралы таңдаулы мақалдар
- Бидайдың кеудесін көтергені — дақылы жоқтығы; жігіттің кеудесін көтергені — ақылы жоқтығы.
- Бидайдың арқасында бидайық су ішер.
- Кімнің бидайы жоқ, ол бұрқағына да қуанады.
- Су бар жерде ырыс бар: Ұстап балық жейсің, Ақ бидай егіп, нанын жейсің.
- Бидай наның болмаса, Бидай сөзің жоқ па еді?
- Қарамықтың дәні болғанша, бидайдың сабаны бол, Жаман елдің жақсысы болғанша, жақсы елдің жаманы бол.
- Арпа, бидай — ас екен, Алтын, күміс — тас екен.
- Көп бидайдың ішінде жалғыз арпа.
- Бидайды көрсетіп, арпаны сатты.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бидайдың кеудесін көтергені – дақылы жоқтығы…» мақалының тәрбиелік мәні неде?
Бұл мақал адамды қарапайымдылыққа шақырады. Піскен, дәні толық бидайдың басы салмағымен төмен иіліп тұрады, сол сияқты білімді, ақылы толысқан адам да кішіпейіл келеді. Ал іші қуыс, дәні жоқ бидай тікірейіп тұрады, бұл – білімі таяз, бірақ мақтаншақ (кеудесін көтерген) адамның бейнесі. Бидай туралы теңеулердің ішіндегі ең ғибраттысы осы.
«Бидай наның болмаса, бидай сөзің жоқ па еді?
» деп қандай жағдайда айтылады?
Қазақ халқы қонақжайлылықты жоғары қойған. Егер үйге қонақ келгенде ұсынатын дәмді тамағың (бидай наның) болмаса да, жылы шырай танытып, жақсы сөз айтуға болады ғой деген реніш немесе өкпе ретінде айтылады. Бұл – материалдық байлықтан гөрі көңіл мен жылы сөздің қымбат екенін білдіреді.
«Қарамықтың дәні болғанша, бидайдың сабаны бол» дегенді қалай түсінуге болады?
Қарамық (гречка) немесе басқа ұсақ дақылдар бидайға қарағанда құндылығы төменірек саналуы мүмкін (дәстүрлі түсінікте), ал бидайдың сабанының өзі малға азық. Бұл мақал «жаман ортаның төресі болғанша, жақсы ортаның, текті елдің қарапайым мүшесі болған артық» деген патриоттық және тектілік ұстанымды білдіреді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
