Қазақ тілінде «қара» сөзі тек түсті ғана білдірмейді, ол өте ауқымды және терең мағынаға ие. «Қара» сөзі қасиетті жерді (қара жер), қарапайым халықты (қарашы), үлкендікті немесе күштілікті (қара күш), сондай-ақ қасиеттілікті (қара шаңырақ) білдіруі мүмкін. Сонымен қатар, түнек пен белгісіздіктің, жаудың немесе қайғының символы ретінде де қолданылады. Дегенмен, мақалдардың басым бөлігінде қара түс – қарапайымдылықтың, шынайылықтың және негіздің белгісі. Мысалы, «қара су» – тіршілік көзі, «қара қазан» – отбасының ырзығы. Қара түс туралы мақал-мәтелдерді оқығанда, сөздің тура мағынасына ғана емес, оның астарындағы тарихи-әлеуметтік мәнге үңілген жөн. Бұл жинақ сізге қазақ дүниетанымындағы «қараның» киесі мен қасиетін түсінуге көмектеседі.
Қара түс туралы таңдаулы мақалдар
- Қара жерді жамандама – қайтып сонда барарсың, қауым елді жамандама – қарғысына қаларсың.
- Туған жерге туың тік. Туған жерге туың тік те, қымбат болса алтын киік.
- Қараңғыда жолдасың болсын.
- Батыр туса – ел ырысы, жаңбыр жауса – жер ырысы.
- Қойдың сүті – қорғасын, қойды ұрған оңбасын.
- Қараңғы түнде құлағыңды түр, аңдысқан жауды бұрын біл.
- Қараңғы түнде жол табар, қалың елде сөз табар.
- Қара түнде қамыстың басы сыбдырлар.
- Қара судың да сұрауы
бар. - Қара қазан, сары баланың қамы үшін.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қара қазан, сары баланың қамы үшін» деген сөз тіркесі нені білдіреді?
Бұл фразеологизмге айналған мақал адамның өмірдегі басты мақсаты мен жауапкершілігін көрсетеді. «Қара қазан» – отбасының тамағы, тоқшылығы, ал «сары бала» – ұрпақ, болашақ. Адамның атқаратын кез келген ауыр еңбегі мен тіршілігі, ең алдымен, бала-шағасын асырауға және ұрпағын өсіруге бағытталған. Қара түс туралы түсініктерде қазанның «қара» болуы оның көп қолданыста болғанын, яғни отбасының берекелі екенін айғақтайды.
«Қара судың да сұрауы бар» деген мақалдың экологиялық және құқықтық мәні қандай?
Бұл мақал еш нәрсенің, тіпті ең арзан немесе қолжетімді көрінетін нәрсенің де сұраусыз, есепсіз болмайтынын ескертеді. Бір жағынан, бұл суды ысырап қылмауға шақыратын экологиялық тыйым. Екінші жағынан, біреудің мүлкін (тіпті суын да) рұқсатсыз алуға болмайтынын, әр істің жауабы болатынын білдіретін құқықтық қағида. Ақыретте де әрбір ішкен судың есебі бар деген діни таныммен астасып жатыр.
«Қара жерді жамандама…» деп неге тыйым салған?
Жер – адамзаттың бесігі әрі соңғы тұрағы. Қазақ халқы жерді анаға теңеп, оны қасиет тұтқан. Адам топырақтан жаралды және түбінде топыраққа (қара жерге) қайтады. Сондықтан өзінің шыққан тегі мен барар жерін жамандау – үлкен күнә және көргенсіздік саналады. Бұл мақал туған жерді қадірлеуге және өмірдің өткінші екенін ұмытпауға тәрбиелейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
