Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі ғасырлар бойы төрт түлік малмен тығыз байланысты болған. «Мал – жанның садақасы» деп, дүние-мүлікті екінші орынға қойғанымен, мал шаруашылығын өмір сүрудің негізгі көзі деп білген. Бұл топтамада біз Мал туралы айтылған ең мағыналы, тәрбиелік мәні зор мақал-мәтелдерді жинақтадық. Ата-бабаларымыз байлықты тек қана мал басының көптігімен емес, оны табу жолындағы адал еңбекпен өлшеген. Малды күту, оның қонысын табу және оны шашау шығармай ұстау – үлкен өнер әрі жауапкершілік. «Еңбексіз тапқан мал есепсіз кетер» деген сөздің астарында оңай олжаның берекесі болмайтыны жатыр. Төмендегі нақыл сөздерден қазақтың еңбекқорлыққа, жомарттыққа және тәуекелшілдікке деген көзқарасын айқын аңғаруға болады.
Мал туралы таңдаулы мақалдар
- Мал қонысын іздейді, ер туысын іздейді.
- Есің барда етек жап, қайратың барда мал тап.
- Еңбексіз тапқан мал есепсіз кетер.
- Басты «Құдай» береді, малды қайрат береді.
- Малы жоқ деп ерден түңілме, шөбі жоқ деп жерден түңілме.
- Тымырсық болса ер оңбас, тоңға жатса мал оңбас.
- Қасында қара көп болса, нөкер емей немене?! Шөлдегенде ішкен су, шекер емей немене?! Ат жалынан тапқан мал, бекер емей немене?!
- Арғымақ бірде жалды, бірде жалсыз. Ер жігіт бірде малды, бірде малсыз.
- Ердің малы — елдің малы.
- Ырысқа қарай ұл өсер, қонысқа қарай мал өсер.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ердің малы — елдің малы» деген мақалдың әлеуметтік мәні қандай?
Бұл сөз қазақ қоғамындағы жомарттық пен қайырымдылық дәстүрін көрсетеді. Ер азаматтың жиған дүниесі тек өзінің қара басының қамы үшін емес, ел басына күн туғанда немесе мұқтаж жандарға көмектесу үшін жұмсалуы тиіс. Бұл – байлықтың әлеуметтік жауапкершілігін білдіретін терең ұғым.
Мал туралы мақалдарда еңбектің рөлі қалай сипатталады?
«Басты «Құдай» береді, малды қайрат береді» деген мақалдан байлықтың тек еңбек пен қажыр-қайрат арқылы келетінін көреміз. Мал туралы нақылдарда малдың өздігінен келмейтіні, оны табу үшін күш-жігер жұмсау керектігі баса айтылады. Жастық шақта («қайратың барда») еңбек етіп, қамсыз қарттыққа негіз қалау қажет.
«Мал қонысын іздейді, ер туысын іздейді» дегенді қалай түсінуге болады?
Бұл табиғи заңдылық пен қандық тарту туралы сөз. Мал өзіне жайлы, шөбі шүйгін жерге қарай ұмтылса, ер азамат әрқашан өз елін, туған-туысын аңсап тұрады. Туыстық байланыс пен туған жерге деген сүйіспеншілік кез келген материалдық игіліктен жоғары тұрады.
Малдың болмауы адамның қадірін түсіре ме?
Халық даналығы «Малы жоқ деп ерден түңілме» дейді. Дәулет – қолдың кірі, ол бірде бар, бірде жоқ. Адамның азаматтық қадір-қасиеті оның байлығымен емес, ақылымен, мінезімен және ісімен өлшенуі керек. Кедейлік ер жігіттің түпкілікті міні болып саналмайды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
