Құлақ – есту мүшесі ғана емес, ақпаратты қабылдаудың, үйренудің және хабардар болудың негізгі арнасы. Қазақ халқы сөзге, әуенге және дыбысқа ерекше мән бергендіктен, құлаққа қатысты мақал-мәтелдер өте көп. «Құйма құлақ» болу – зеректіктің белгісі болса, «ақпа құлақ» болу – ұқыпсыздықтың көрінісі. Бұл мақалада біз Құлақ туралы айтылған халық даналығының інжу-маржандарын ұсынамыз. Ел ішіндегі жаңалықтың таралуы, өсек-аяңнан сақтану, жақсы сөзді тыңдай білу мәдениеті осы мақалдарда көрініс тапқан. «Ел құлағы елу» дейді дана халқымыз, бұл қоғамдық пікірдің күшін білдіреді. Тыңдай білу де – үлкен өнер. Жақсыны естіп, жаманнан жирену, пайдалы кеңесті құлаққа ілу – әрбір азаматқа қажет қасиет. Төмендегі нақыл сөздер осы тақырыпты жан-жақты ашады.
Құлақ туралы таңдаулы мақалдар
- Ел құлағы елу.
- Адам құлақтан азады, көңілден семіреді.
- Қазаншының еркі өзінде, қайдан құлақ шығарса.
- Саусағы ұзын биші болар, құлағы үлкен күйші болар.
- Көз көруге тоймайды, құлақ естуге тоймайды.
- Көзі жоқ, құлағы саудың ақылы толады; құлағы жоқ, көзі саудың ақылы солады.
- Аш құлақтан тыныш құлақ.
- Сөз атасы – құлақ, жол атасы – тұяқ, су атасы – бұлақ.
- Ақпа құлаққа айтқан сөз ағып кетеді.
- Құйма құлақ айтқан сөзді құйып алады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Аш құлақтан тыныш құлақ» деген сөз қай кезде айтылады?
Бұл мақал артық сөз, өсек-аяң немесе жағымсыз хабар естігенше, ештеңе естімей тыныш отырған артық дегенді білдіреді. Кейде адамдар дау-дамайдан аулақ болу үшін немесе мазасын алатын бос әңгімеден қашқанда осы сөзді қолданады. Тыныштық – жүйке жүйесінің саулығы.
Құлақ туралы мақалдарда есте сақтау қабілеті қалай суреттеледі?
Халық естігенін ұмытпайтын адамды «құйма құлақ», ал сөз тұрмайтын адамды «ақпа құлақ» деп бөлген. «Құйма құлақ айтқан сөзді құйып алады» деген тіркес білімді, зерек шәкіртті немесе ақылды адамды сипаттауда қолданылады. Бұл тыңдай білудің және оны санаға тоқудың маңыздылығын көрсетеді.
«Қазаншының еркі өзінде, қайдан құлақ шығарса» мақалының астарлы мағынасы бар ма?
Иә, бұл сөз билік иесінің немесе іс басындағы адамның өз қалауынша шешім қабылдайтынын меңзейді. Қазанның тұтқасын (құлағын) қай жерден шығарса да шебердің өз еркі, сол сияқты басшылық та істі өз білгенінше жүргізеді деген мағынада, кейде кекесінмен де айтылады.
Көз бен құлақтың айырмашылығы туралы не айтылған?
«Көзі жоқ, құлағы саудың ақылы толады; құлағы жоқ, көзі саудың ақылы солады» деген нақыл өте терең мағынаға ие. Зағип адам естігені арқылы білімін толықтыра алады, ал саңырау адам көргенімен, сөзді, мағынаны естімегендіктен рухани жағынан кеми түсуі мүмкін. Бұл тіл мен дыбыстық ақпараттың ақыл-ой дамуындағы рөлін көрсетеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
