Қазақ халқының тарихы мен тұрмыс-тіршілігі ғасырлар бойы ұлан-ғайыр даладағы көші-қонмен тығыз байланысты болған. Бұл үрдіс тек жай ғана мекен ауыстыру емес, табиғаттың тылсым күшімен үндесу және мал-жанның қамы үшін жасалатын маңызды қадам саналған. Ата-бабаларымыз әр маусымның ерекшелігін ескеріп, қыстаудан жайлауға, жайлаудан күзеуге көшіп, тіршіліктің қамын жасаған. Мұндай ұзақ сапарлар елдің ынтымағын, ер азаматтардың ептілігін және әйелдердің шаруақорлығын шыңдайтын үлкен мектеп іспетті еді. Көш кезіндегі тәртіп, жүк арту мәдениеті және көршілермен қарым-қатынас бүкіл рудың абыройын айқындайтын. Сондықтан халық даналығында жол жүру, қоныс таңдау және көлік сайлау мәселелеріне қатысты айтылған өсиеттер өте мол. Төмендегі жинақталған нақыл сөздерден бабалардың көрегендігі мен өмірлік мол тәжірибесін айқын аңғаруға болады. Оқырман назарына ұсынылып отырған Көш туралы мақал-мәтелдер топтамасы өткен күннің тынысын сезіндіреді. Бұл рухани мұралар бүгінгі ұрпаққа да береке мен бірліктің, ұйымшылдықтың маңызын ұғындырары сөзсіз.
Көш туралы таңдаулы мақалдар
- Кетпенім сай, шотым сай – қазсам суға жетемін; атаным сай, атым сай – көшсем нуға жетемін.
- Көше білмес жамандар көшсе көлік өлтірер; сөйлей білмес жамандар сөзді өзіне келтірер.
- Көшпелі ел: түйең жаман – тоқтамайды, өзімнің арбам жақсы – оттамайды.
- Көшкен елдің көмеші болса, еру елдің ерулігі бар.
- Көшпелі елде ақың болса, көше-көше қасыңа келер.
- Көшкенде көлік тимеген қонғанда мініп отырады.
- Ақ бөкенді жатыр деме, көшпелі елді отыр деме.
- Отырса – от басында, көшсе – көш
басында. - Ит үреді, керуен көшеді.
- Оразаға көшкен ермек.
Жиі қойылатын сұрақтар
Көшпенділер мәдениетінде көштің негізгі маңызы қандай болған?
Көшпенділер үшін көш тек орын ауыстыру емес, ол тіршілікті сақтаудың және жаңартудың кепілі болған. Малға шүйгін жайылым табу, табиғаттың қатал мінезінен қорғану мақсатында ел жұрт маусым сайын қоныс аударып отырған. Бұл үрдіс қоғамдық қатынастарды реттеп, адамдардың ұйымшылдығын арттырған. Көш туралы айтылған мақалдарда осы өмір салтының қиындығы мен қызығы қатар суреттеледі.
«Ерулік» дәстүрі нені білдіреді?
«Ерулік» – жаңа қонысқа көшіп келген көршілерге сол жерде бұрыннан отырған ауыл тұрғындарының беретін дәм-тұзы немесе сый-сияпаты. Бұл дәстүр жаңа келген адамдардың бөтен ортаға тез сіңісіп, бауыр басып кетуіне көмектеседі. Мақалда айтылғандай, көшкен ел «көмеш» (нан) берсе, күтіп алушы жақ «ерулік» жасап, сыйластықтың әдемі үлгісін көрсетеді.
Мақалдардағы көлік пен дайындық мәселесі неге жиі айтылады?
Ұзақ жолға шықпас бұрын сайманың мен көлігіңнің (атыңның, түйеңнің) сай болуы – аман-есен жетудің басты шарты. Дайындығы жоқ адам жолда қиындыққа тап болып, өзіне де, өзгеге де ауыртпалық тудырады. Халық даналығындағы Көш туралы нақылдар іске кіріспес бұрын жабдықты түгендеп, жауапкершілікпен қарау керектігін қатаң ескертеді.
«Ит үреді, керуен көшеді» деген сөздің астарында қандай мән бар?
Бұл нақыл сөз мақсатқа бет алған адамның ұсақ-түйек кедергілерге немесе сырттан айтылатын бос сөздерге алаңдамауы керектігін білдіреді. Керуен өз жолымен жүре береді, ал иттің үргені оны тоқтата алмайды. Яғни, ауқымды іс бастағанда кездесетін қиындықтар мен сын-пікірлерге қарамастан, алға жылжу қажеттігін меңзейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
