Көшпенді қазақ тұрмысында қоныс таңдау және жайлы мекен табу өмірлік маңызды мәселе болған. Төрт түлік малдың жайы, судың тұнығы мен шөптің шүйгіні – елдің берекесі мен тыныштығының кепілі еді. Ата-бабаларымыз «Қоныс аудару – қиын іс, бірақ жайлы қоныс – жарты бақыт» деп бекер айтпаған. Қоныс ұғымы тек географиялық орынды ғана емес, сонымен бірге көрші-қолаң, әлеуметтік орта және қауіпсіздік ұғымдарын да қамтиды. Жақсы жерге қонған елдің мал-жаны аман, көңілі тоқ болатынын өмір тәжірибесі дәлелдеген. Ұсынылып отырған мақалдар халықтың қоныстану мәдениеті, көші-қон саясаты және тұрмыстық даналығы жайлы сыр шертеді. Қоныс туралы айтылған бұл сөздер бүгінгі үй алу, мекен-жай ауыстыру немесе орта таңдау мәселелерінде де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Даналыққа тұнған осы тізім арқылы сіз ата-бабамыздың кеңістікті қалай игергенін және бағалағанын түсінесіз.
Қоныс туралы таңдаулы мақалдар
- Жаман қоныстан жақсы жүріс.
- Күнің шуақты болсын, көлің суатты болсын, қонысың өрісті болсын, еккенің жемісті болсын, еңбегің келісті болсын.
- Көштің байсал тапқаны — көк орайға қонғаны, даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны.
- Ердің күйін сұрама, жұрттан сауын сауған соң. Малдың күйін сұрама, қонысынан ауған соң.
- Басына бақ қонғанда, елден асқан данасың. Басыңнан бақ тайғанда, қалыбыңа барасың.
- Көшкен жұрттың қадірі қонғанда өтер, ер жігіттің қадірі өлгенде өтер.
- Жақсы әйел – жігітке біткен бақ; жақсы жер, жайлы қоныс – алтын тақ.
- Құтты қонақ қонса – түйе өледі, құтсыз қонақ қонса – үй иесі өледі.
- Ай қораланса – арысыңды сайла, көктемде қонысыңды сайла.
- Пулемет қонысын талғайды, автомат адамын талғайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жаман қоныстан жақсы жүріс» дегенді бүгінгі күнге қалай қатыстыруға болады?
Бұл мақал адамды тоқыраудан және қолайсыз жағдайға көніп отыра беруден сақтандырады. Егер тұрған жерің, жұмыс орның немесе ортаң саған зиян тигізіп, дамуыңа кедергі келтірсе, тәуекел етіп, орныңды ауыстырған абзал. Қазақ халқының Қоныс туралы дүниетанымында қозғалыс – тіршіліктің белгісі, ал жайсыз жерде отыра беру – берекені қашыратын іс деп саналған.
Малдың күйі мен қоныстың қандай байланысы бар?
Көшпенділер үшін мал – басты байлық болғандықтан, оның жағдайы тікелей жайылым мен қонысқа байланысты болған. «Малдың күйін сұрама, қонысынан ауған соң» деген сөз, үйреншікті жерінен, шөбі шүйгін мекенінен айырылған малдың жүдеп, күйзеліске түсетінін білдіреді. Бұл тек зоотехникалық бақылау ғана емес, сонымен бірге тіршілік иелерінің үйреншікті ортаға деген тәуелділігін көрсететін терең байлам.
«Пулемет қонысын талғайды» деген соңғы мақал дәстүрлі тізімге қалай кірген?
Бұл мақал салыстырмалы түрде жаңа, яғни соғыс және кеңестік кезеңде пайда болған фольклор үлгісі. Ол заман ағымына сай халық даналығының жаңарып отыратынын көрсетеді. Мұндағы ой – әр нәрсенің немесе құралдың тиімді жұмыс істеуі үшін қолайлы орын (позиция) керек деген стратегиялық мағынада айтылған. Қоныс туралы мақалдар жинағында мұндай заманауи мысалдар ұлттық танымның икемділігін және өміршеңдігін айғақтайды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
