Мың жылдан астам уақыт бойы сақталған Юньган үңгірлері енді тек тарихи ескерткіш ретінде емес, цифрлық технологияның көмегімен зерттелетін бірегей деректер қоймасы ретінде қарастырылып отыр. Қытай мамандары үш өлшемді гиперспектралды бейнелеу технологиясы арқылы үңгірлердің геометриялық құрылымын, жыныс құрамын, бояу іздері мен көзге көрінбейтін зақымдану белгілерін анықтады. Бұл туралы SteppeNews.kz stdaily.com сайтына сілтеме жасап хабарлайды.
Мың жылдық тарихты цифр арқылы «оқу»
Қытайдың Шаньси провинциясындағы Юньган үңгірлері ғасырлар бойы табиғи және адам әсерінен болатын өзгерістерге қарамастан сақталып келеді. Бүгінде мұнда негізгі 45 үңгір бар. 2001 жылы тарихи кешен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұралар тізіміне енгізілді.
Юньгандағы №7 және №8 үңгірлер ерекше маңызға ие. Олар Солтүстік Вэй дәуірінің орта кезеңінде, 471–494 жылдары қашалған. Бұл – Юньгандағы алғашқы қос үңгірлер тобы.
Үңгірлерден грек сәулетіне тән бағандарды, Үндістанның Гандхара өнерінің ықпалын және Қытайдың дәстүрлі сәулет элементтерін кездестіруге болады. Сондықтан олар Шығыс пен Батыс өркениеттері арасындағы мәдени алмасудың маңызды дәлелі саналады.
Фотоға түсіру жеткіліксіз болған кезде
Юньган үңгірлерін цифрландыру жұмыстары 2003 жылы басталған. Алғашқы кезеңде мамандар негізінен олардың геометриялық пішіндерін жазық форматта тіркеді. Бірақ көлемді жартас үңгірлерін осылайша ғана сақтау жеткіліксіз еді. Қабырғалардың күрделі бедері, жарықтар, қабыршақтанып түскен бөліктер және көзге көрінбейтін өзгерістер толық қамтылмады. Сондықтан зерттеушілерге жаңа тәсіл қажет болды.
Юньган ғылыми-зерттеу институтының маманы Ли Лихунның айтуынша, ендігі мақсат – ескерткішті жай ғана суретке түсіру емес, оны «компьютерлік томография» секілді жан-жақты зерттеп, барлық ақпаратты цифрлық дерекке айналдыру.
Бұл технология үңгірдің пішінін миллиметрлік дәлдікпен тіркеп қана қоймай, оның құрамындағы минералдар, тұз шөгінділері, су іздері, бояу қалдықтары мен ерте кезеңдегі зақымдарды анықтауға мүмкіндік береді.
«Көрінбейтінді» көрсететін технология
Мұнда негізгі рөлді үш өлшемді гиперспектралды бейнелеу технологиясы атқарады.
Қарапайым камера нысанның сыртқы көрінісін көрсетсе, гиперспектралды жүйе адам көзі байқамайтын спектрлік ақпаратты да тіркей алады. Жартас бетінің шағылысқан жарығын жүздеген спектрлік диапазон бойынша талдау арқылы оның химиялық және минералдық құрамын анықтауға болады.
Осылайша мамандар үңгір қабырғаларындағы бояу қалдықтарын, бұрын жасалған қалпына келтіру жұмыстарының іздерін, тұздың таралуын және су сіңген аумақтарды анықтай алады.
Яғни технология Юньган үңгірлеріне жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік берді. Зерттеушілер енді оның қазіргі бейнесін ғана емес, уақыт өте келе өшіп бара жатқан белгілерін де «оқи» алады.
Арнайы құрылғыны ғалымдар өздері жасады
Алайда мұндай технологияны алып жартас үңгіріне қолдану оңай болған жоқ. Юньган үңгірлерінің құрылымы күрделі, ал кеңістіктік көлемі үлкен. Нарықта мұндай нысандарға дайын келетін құрылғы немесе технологиялық шешім болмаған.
Сол себепті Юньган ғылыми-зерттеу институты Сунь Ятсен университеті және Guangzhou Guangxin Technology компаниясымен бірлесіп, арнайы жабдық әзірледі.
Жаңа жүйеге гиперспектралды камера мен 3D сенсор біріктірілді. Олар бір уақытта геометриялық пішін, спектр және текстура туралы ақпарат жинай алады.
Сонымен қатар мамандар әртүрлі ракурстан алынған деректерді біріктіру арқылы көлеңкеде немесе басқа нысандардың артында қалған бөліктер туралы ақпаратты да толықтыруға мүмкіндік алды.
Бір үңгірден – 29,2 терабайт дерек
2025 жылы технология алғаш рет Юньганның №7 және №8 үңгірлерінде толық көлемде қолданылды. Зерттеу барысында шамамен 1465 шаршы метр аумақтан 29,2 терабайт дерек жиналды.
Бұл мәліметтердің ішінде үңгірлердің миллиметрлік дәлдіктегі үш өлшемді моделі ғана емес, жыныстардың құрамына қатысты спектрлік ақпарат та бар.
Зерттеушілер мұны үңгірлердің өзіндік «спектрлік саусақ ізі» деп атайды.
Әр материал жарықты өзінше шағылдырады. Сондықтан оның спектрлік сипаттамасы белгілі бір дәрежеде қайталанбас белгіге айналады. Осы арқылы мамандар бұрын байқалмаған ақпаратты анықтай алады.
Үңгірлердің цифрлық «егізі» жасалады
Қазір жиналған мәліметтер негізінде Юньган ғылыми-зерттеу институты бірнеше арнайы деректер қорын қалыптастырып жатыр. Олардың қатарында үңгірлердің спектрлік деректер базасы, бояулардың түс спектрлері қоры және зақымдану белгілерінің деректер базасы бар.
Болашақта бұл ақпаратты жасанды интеллект көмегімен талдап, бояу құрамын анықтау және үңгірлердегі зақымдану белгілерін автоматты түрде тану жоспарланып отыр. Сонымен қатар гиперспектралды мәліметтер үш өлшемді лазерлік сканерлеу нәтижелерімен біріктіріледі. Бұл мамандарға тарихи нысанның сандық «егізін» қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Жоба басқа үңгірлерге де таралады
Юньгандағы цифрландыру жұмыстары мұнымен аяқталмайды. 2026 жылы институт №38–45 үңгірлер мен оларға тиесілі қосалқы үңгірлерді цифрлық қорғау жобасын бастады.
Мақсат – технологияны басқа нысандарға да қолданып, Юньган үңгірлерінің негізгі бөлігін қамтитын толыққанды цифрлық архив қалыптастыру.
Бұл тәсіл тарихи ескерткіштерді тек бүгінгі ұрпақ үшін емес, болашақ зерттеушілер үшін де сақтауға мүмкіндік береді. Мың жылдан астам уақыт бұрын жартасқа қашалған өрнектер мен мүсіндер енді цифрлық кеңістікте де өз ізін қалдырмақ.