1990 жылғы 25 қазан – Қазақстанның тәуелсіздік тарихындағы айтулы белес. Сол күні қабылданған Мемлекеттік егемендік туралы декларация елдің саяси-құқықтық дербестігін қалыптастыруға жол ашты. Бүгінде ұлттық мереке мәртебесіне ие болған Республика күні — өткенге тағзым етумен қатар, мемлекеттіліктің мәні мен елдің болашағы туралы ой толғайтын ерекше күн, деп хабарлайды SteppeNews.kz.
Егемендікке басталған тарихи қадам
1990 жылдың күзі Кеңес Одағы үшін саяси өзгерістерге толы кезең еді. Одақ құрамындағы республикалар өзінің мемлекеттік мүддесін айқындауға, саяси және экономикалық дербестігін кеңейтуге ұмтылды. Қазақстан да осы тарихи үдерістен тыс қалған жоқ.
1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы декларацияны» қабылдады. Бұл құжат Қазақстанның дербес мемлекет ретінде қалыптасу жолындағы маңызды саяси-құқықтық қадамы болды. Декларацияда республика аумағының тұтастығы, өз билігін жүзеге асыру құқығы, экономикалық дербестігі және халықаралық қатынастардағы жеке субъект ретіндегі ұстанымы көрініс тапты. Сондай-ақ халықтың мәдениеті мен дәстүрін, тілін дамыту және ұлттық бірегейлікті нығайту мәселелері де осы құжатта қамтылды.
Декларацияның тарихи маңызы — Қазақстанның болашақ мемлекеттік құрылымының негізгі қағидаттарын жариялауында. Дегенмен сол кездегі егемендік туралы құжат пен 1991 жылы қабылданған мемлекеттік тәуелсіздік туралы заңның құқықтық мәртебесі бірдей емес еді. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң қабылданып, 25 қазанда жарияланған егемендік қағидаттары тәуелсіз мемлекет құру жолындағы маңызды кезеңге айналды.
Мерекенің қайта жаңғыруы және оның мәні
Республика күнінің тарихы тек 1990 жылғы оқиғамен шектелмейді. Аталған мерекенің ресми мәртебесі уақыт өте келе бірнеше рет өзгерді.
1995 жылы 25 қазан Республика күні болып белгіленсе, 2001 жылы ол мемлекеттік мерекелер қатарына ауыстырылды. Ал 2009 жылы бұл күн мерекелер күнтізбесінен алынып тасталған болатын.
Тек 2022 жылғы 16 маусымда Ұлытауда өткен Ұлттық құрылтайдың алғашқы отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Республика күнін ұлттық мереке мәртебесіне қайтаруды ұсынды. Сол жылы тиісті заңнамалық өзгерістер енгізіліп, 25 қазан елдің бас ұлттық мерекесі ретінде қайта жаңғырды. Бұл шешімнің басты мәні — Республика күнінің Қазақстанның тәуелсіздікке дейінгі мемлекеттілік тарихындағы орнын қайта айқындауында. 16 желтоқсан тәуелсіздіктің заң жүзінде жарияланған күнін білдірсе, 25 қазан сол тәуелсіздікке бастар жолдағы тарихи шешімді еске салады.
35 жылдан астам уақыт: Сандар мен демографиялық динамика
Тәуелсіздік пен егемендік жылдарындағы өзгерістерді бағалауда елдің әлеуметтік-демографиялық даму көрсеткіштері маңызды орын алады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес:
-
Халық өсімі: Ел халқының саны 2025 жылғы 1 қаңтарда 20,28 миллион адамды құраса, 2025 жылғы 1 шілдеде бұл көрсеткіш 20,39 миллионнан асты.
-
Урбанизация деңгейі: 2025 жылғы 1 шілдедегі мәлімет бойынша, халықтың 63 пайызы қалаларда, ал 37 пайызы ауылдық жерлерде тұрады.
Жалпы аумағы 2,7249 миллион шаршы шақырымды алып жатқан Қазақстанда қала халқы үлесінің артуы тұрғын үй, қоғамдық көлік, білім беру, медицина және инфрақұрылым салаларына қойылатын талаптарды өзгертіп, сапалы дамуды қажет етеді.
Қазіргі Қазақстан: Жаңа өрлеу дәуірі мен болашаққа бағдар
Тарихи белестер мен бүгінгі қол жеткізген нәтижелерді қорытындылай келе, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің 2026 жылғы Республика күніне арналған құттықтау сөзінде былай деп атап өтті:
«Баршаңызды ұлттық мерекеміз – Республика күнімен құттықтаймын! Бұл – мыңжылдықтардан тамыр тартатын қазақ мемлекеттілігінің қайта жаңғыруын айшықтайтын қастерлі мереке. Біз егемендік жылдарында талай сын-қатерді еңсеріп, биік белестерді бағындырдық… Қазақстан Тәуелсіздіктің 35 жылдық межесіне экономикасы қуатты, қоғамы жасампаз, күллі әлем қауымдастығы құрметпен қарайтын, беделі зор әрі ықпалды орта держава, өркениетті мемлекет ретінде жетіп отыр.»
Президент өз сөзінде еліміздің стратегиялық даму бағыттарын, оның ішінде Конституциялық реформалардың маңызы мен заманауи технологиялардың рөлін де айрықша атап өтті:
«Биыл біз ұлт жылнамасының жаңа парағын ашып, тарихи өрлеу дәуіріне бетбұрыс жасадық. Алдымызда тұрған мақсат – баршаға айқын. Біз мықты мемлекеттік институттары мен сапалы адам капиталы бар, жаһандық бәсекеге қабілетті, озық, дамыған, жасампаз, зайырлы ел болуымыз керек… Қазір біз озық технологиялар мен инновацияларды жүйелі дамытып, жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін ел игілігіне жарата бастадық.»
Мемлекет басшысы атап өткен бұл ауқымды міндеттер – бос қиял емес, 1990 жылғы Егемендік Декларациясынан бастау алған тарихи жолдың заңды жалғасы. Кезінде елдіктің іргетасын қалаған тарихи ширек ғасырлық шиырлар бүгінде мемлекеттің тұрақты дамуы мен жаңа сапалық деңгейге көтерілуіне берік негіз болды. Осылайша, өткеннен тағзым, бүгіннен тағылым алған, Заң мен Тәртіпке, Тазалық пен Келісім құндылықтарына сүйенген қазіргі Қазақстан өзінің тәуелсіздігін нығайта отырып, болашаққа нық қадам басып келеді.
Республика күні құтты болсын!
Келесі материал: Алматыда жастарға арналған тәулік бойы жұмыс істейтін орталық ашылды
Посмотреть эту публикацию в Instagram