21 қыркүйекте Қазақстан Республикасының Ұлттық орталық музейінде «Мыңжылдық Жібек жолы – Дуньхуан – адамзаттың ортақ мұрасы» атты көрменің ашылу салтанаты өтті. Экспозицияда екі мың жылдан астам тарихы бар Дуньхуанның Жібек жолындағы рөлі, Могао үңгірлерінің мәдени мұрасы және оларды зерттеу мен цифрландыру бағытындағы заманауи жұмыстар таныстырылды, деп хабарлайды SteppeNews.kz.
Көрмені Қытай Халық Республикасының Алматыдағы Бас консулдығы мен Дуньхуан зерттеу академиясы ұйымдастырды.
Дуньхуан – Жібек жолының стратегиялық торабы
Қытайдың Ганьсу провинциясының батыс шетінде орналасқан Дуньхуан – ежелгі Жібек жолының маңызды стратегиялық тораптарының бірі. Қала Шығыс пен Батысты байланыстырып, ғасырлар бойы саудамен қатар мәдениет, өнер, білім мен идеялардың таралуына ықпал еткен.
Дуньхуанның Еуразиядағы байланыстар жүйесіндегі орны Хань әулеті тұсында айқындала түсті. Б.з.д. 138 және 119 жылдары император У-ди дипломат Чжан Цяньді Батыс өңірлерге екі рет елшілік сапарға жіберген. Бұл сапарлар Еуразия құрлығындағы кейінгі байланыстардың дамуына және Жібек жолының толық қалыптасуына ықпал етті.
Дуньхуан арқылы өтетін бағыттар шығыста Қытайдың Чанъань, Лоян қалаларына, Корей түбегі мен Жапонияға дейін, ал батыста Синьцзян, Памир таулары, Орталық Азия, Үндістан, Иран, Жерорта теңізі жағалауы және Грекияға дейін созылған.
«Тарихи сабақтастықтың заманауи жалғасы»
Көрменің ашылуында ҚР Ұлттық орталық музейінің директоры Сержан Саров қонақтарды құттықтап, Дуньхуанның Жібек жолындағы мәдени маңызына тоқталды.
«Ұлы Жібек жолы тек сауда жолы ғана емес, халықтар арасында білім, өнер, идеялар мен өркениеттердің алмасуына жол ашқан өркениеттік кеңістік болып табылады. Дуньхуан осы тарихи үдерістің ең маңызды мәдени орталықтарының бірі ретінде бүгінгі күнге дейін өзінің маңыздылығын сақтап келеді», – деді музей директоры.
Оның айтуынша, көрме осы тарихи сабақтастықтың заманауи жалғасы саналады. Экспозицияда Дуньхуанның тарихи-мәдени мұрасымен қатар, мәдени құндылықтарды цифрландыру бағытындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері де ұсынылған.
Шара барысында Қазақстан мен Қытай арасындағы мәдени ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін ҚХР Алматыдағы Бас консулы Су Фанцю мен Дуньхуан зерттеу академиясы жанындағы Мәдени мұраларды цифрландыру ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары Дин Сяошэнге алғыс хат табысталды.
Дуньхуан – өркениеттер тоғысқан мекен
ҚХР Алматыдағы Бас консулы Су Фанцю өз сөзінде Дуньхуанның Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени байланыстардағы тарихи орнына тоқталды.
«Жібек жолындағы маңызды қалалардың бірі ретінде Дуньхуан Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени алмасулар мен өркениеттердің өзара байланысының куәсі болды», – деді Бас консул.
Су Фанцю Дуньхуан мәдениетінің ашықтығы мен өзге өркениеттермен байланысына назар аударып, Могао үңгірлеріндегі өнер туындылары осы тарихи үдерісті айқын көрсететінін атап өтті.
Сонымен қатар ол Қазақстандағы жартас өнері мен Дуньхуан қабырға суреттерінің арасындағы идеялық және көркемдік үндестікке тоқталды.
«Қазақстан аумағындағы жартастағы өнер туындыларында бейнеленген көшпелі халықтардың наным-сенімдері Дуньхуанның қабырға суреттері өнерімен идеялық және көркемдік тұрғыдан тығыз үндес», – деді Су Фанцю.
Могао үңгірлері – мыңжылдық мәдени мұра
Дуньхуанның басты тарихи-мәдени нысандарының бірі – б.з. IV–XIV ғасырлары аралығында қалыптасқан Могао үңгірлері. Кешенде 735 үңгір, 45 мың шаршы метр қабырға суреті және 2000-нан астам түрлі-түсті мүсін сақталған. Құжаттар үңгірінен 70 мыңнан астам жазба құжат пен өнер туындысы табылған.
Могао үңгірлері Дуньхуан арқылы өткен өркениеттердің өзара ықпалдастығын көрсететін бірегей мәдени мұра саналады. 1987 жылғы желтоқсанда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитеті кешенді Дүниежүзілік мәдени мұра тізіміне енгізді.
Могао өнерінен түрлі өркениеттердің ықпалын да байқауға болады. Мәселен, б.з. V ғасырдың алғашқы жартысында үңгірлерде ежелгі грек сәулет өнеріне тән ионикалық баған үлгілері қолданылған.
Буддалық өнерде Гандхара, Матхура және Гупта сияқты үнділік көркемдік мектептердің белгілері кездеседі. Сонымен бірге үңгірлерде индуистік құдайлардың бейнелері де сақталған. Бұл Дуньхуанның ғасырлар бойы түрлі мәдениеттерді қабылдап, өзара ықпалдастыққа жағдай жасағанын көрсетеді.
Ғылыми дәріс пен дәстүрлі өнер
Көрме бағдарламасы аясында Дуньхуан зерттеу академиясы Ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары Дин Сяошэн арнайы академиялық дәріс оқыды.
Дәрісте Дуньхуанның географиялық орналасуы, оның Жібек жолындағы стратегиялық маңызы, Могао үңгірлерінің мәдени-археологиялық құндылығы және Дуньхуан өнеріне әртүрлі өркениеттердің ықпалы туралы айтылды.
Сондай-ақ шара барысында Қытайдан арнайы келген Ганьсу театр-концерт тобының әртістері Қытайдың дәстүрлі өнерін паш етті. Өнер көрсетілімінен кейін қатысушылар көрме экспозициясын аралап, Дуньхуан мәдениетінің мұрасымен танысты.
Көрмеде қандай жәдігерлер ұсынылған?
Көрмеде Могао үңгірлеріндегі қабырға суреттері, мүсіндер және басқа да өнер туындыларының көшірмелері қойылған. Олардың қатарында Батыс Вэй дәуіріне жататын №285 үңгірдің фрескалары, Жоғары Тан кезеңіндегі №328 үңгірдің Будда мүсіндері және Бес әулет дәуіріндегі №61 үңгірдің «Әйел-қамқоршы» бейнесі бар.
№285 үңгірдің көшірмесі
Батыс Вэй әулетінің Датун дәуірінің 538–539 жылдары шамасында жасалған. Бұл – Могао үңгірлеріндегі нақты мерзімі көрсетілген ең ерте үңгірлердің бірі әрі Дуньхуанда сақталған үш медитация үңгірінің қатарына жатады.
Үңгірдің басты залы шаршы пішінді, төбесі қиық пирамида тәрізді. Батыс қабырғаның орталық қуысында отырған Будда мүсіні, екі бүйірінде медитация жасап отырған монахтардың бейнесі орналасқан. Қабырға суреттерінде индуизм құдайлары да бейнеленген.
Оңтүстік және солтүстік қабырғалардағы шағын медитация орындарында аспан әлемінің музыканттары – апсаралар бейнеленген. Олардың кейбірі қытайдың дәстүрлі аспаптары кунхоу мен пипада ойнап отыр. Төменгі бөлікте Будда болмысына жеткен бес жүз қарақшы туралы хикая көрсетілген.
Үңгір төбесінің төрт беткейінде Фуси, Нюйва, қанатты адамдар мен найзағай құдайы сияқты оннан астам мифологиялық кейіпкер бейнеленген.
№328 үңгірдегі мүсіндік композиция
Тан әулетінің өркендеу кезеңіне, яғни 705–781 жылдарға жатады. Көшірмеде бір Будда, екі шәкірт және екі қызметші бодхисаттва бейнеленген.
Композицияның ортасында қасиетті лотос тағында отырған Шакьямуни Будда орналасқан. Оның екі жағында шәкірттері Кашьяпа мен Ананда тұр. Кашьяпа аскеттік тәжірибесімен ерекшеленіп, «аскеттік тәжірибеде бірінші» атанса, Ананда Будда ілімін көп тыңдап, есте сақтау қабілетімен «көп білуде бірінші» атанған.
Шәкірттердің екі жағындағы қызметші бодхисаттвалар еркін әрі босаңсыған қалыпта бейнеленген. Олардың бір аяғы бүгулі, екіншісі төмен салбырап, табандары лотос гүлі пішіндес тұғырға тірелген.
№61 үңгірдегі «Әйел-қамқоршы» қабырға суретінің көшірмесі
Бұл сурет Бес әулет кезеңіне, 907–979 жылдарға жатады. Үңгірді Хэси әскери губернаторы Цао Юаньчжун мен оның жұбайы салдырған және онда Цао әулетіне қатысты көптеген донаторлардың бейнелері сақталған.
Суретте Цао Юаньчжунның анасы – ұйғыр ханшайымы, оның әпкесі – Ганьчжоу ұйғыр қағанының жұбайы және тағы бір әпкесі – Хотан патшасы Ли Шэнтианьның ханшайымы бейнеленген.
Ханшайым және патшайым дәрежесіндегі әйелдердің жүздерінде сәндік жапсырмалар көрсетілген. Мұндай бетке жапсырылатын әшекейлер ежелгі дәуірдегі әйелдер арасында кең тараған әрі сәнге айналған бет әрлеу дәстүрлерінің бірі болған.
Экспозицияда бұлардан бөлек, Дуньхуанның тарихы мен өнерін әр кезең тұрғысынан таныстыратын өзге де көшірме туындылар ұсынылған.
Технология арқылы сақталған мұра: көрмені толық күйінде әкелу неге мүмкін емес
Көрменің басты ерекшелігі – Могао үңгірлеріндегі түпнұсқа фрескалар мен ауыр жәдігерлердің басқа елдерге тасымалданбайтынында. Мыңжылдық тарихы бар бұл мұралар ерекше күтімді қажет етеді. Оларды сақтау үшін жарық пен ылғалдылық деңгейі қатаң бақылауда болатын арнайы жағдай жасалуы керек.
Дегенмен заманауи технологиялар Дуньхуан өнерін көрерменге барынша жақындатуға мүмкіндік беріп отыр. Алматыдағы экспозицияда жоғары дәлдіктегі цифрлық технологиялар, мультимедиялық инсталляциялар мен виртуалды шындық мүмкіндіктері қолданылған. Дуньхуан зерттеу академиясының әзірлемелері арқылы келушілер Могао үңгірлерінің көрінісін егжей-тегжейлі тамашалап, көне қабырға суреттерінің ерекшеліктерін интерактивті форматта зерттей алады. Сондай-ақ ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген тарихи нысандардың үш өлшемді кеңістігіне виртуалды түрде енуге мүмкіндік бар.
Осылайша, цифрлық технологиялар нәзік тарихи мұраны сақтауға ғана емес, оны әлемнің әр түкпіріндегі көрерменге таныстыруға жол ашып отыр.
Дуньхуан зерттеу академиясының жобасы Қазақстан Республикасының Ұлттық орталық музейінде 2026 жылғы 7 қазанға дейін жалғасады.
Келесі материал: Алматының туристік әлеуеті Turkish Airlines арқылы шетелде ілгерілетіледі