Түрікменстан Ашхабад жер сілкінісінің 78 жылдығын еске алды

Түрікменстанда 1948 жылғы Ашхабад жер сілкінісінде қаза тапқандарды еске алуға арналған шаралар өтті. Биыл апатқа 78 жыл толды. Еске алу бағдарламасында тарихи жадыны сақтау мәселесімен қатар сейсмикалық қауіпсіздік пен табиғи қатерлердің алдын алу бағытындағы ғылыми зерттеулерге де назар аударылды, деп хабарлайды SteppeNews.kz ЦентрАзия — ға сілтеме жасап.

Негізгі рәсім Ашхабадтағы «Halk hakydasy» («Халық жады») мемориалдық кешенінде өтті. Іс-шараға Түрікменстан президенті Сердар Бердімұхамедов қатысып, дәстүр бойынша ескерткіштерге гүл шоқтарын қойды.

Салтанатты рәсім Мемлекеттік әнұранның орындалуымен басталды. Одан кейін жер сілкінісінен және Отанды қорғау жолында қаза тапқандарды жалпыұлттық еске алумен байланысты «Keçpelek» атты қаралы әуен орындалды.

Президент алдымен 1948 жылғы жер сілкінісінің құрбандарына арналған «Ruhy tagzym» монументіне, кейін Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлер мен ел үшін болған өзге де шайқастарда өмірін қиған азаматтардың рухына арналған «Milletiň ogullary» және «Baky şöhrat» ескерткіштеріне гүл қойды.

Еске алу рәсіміне мемлекеттік құрылымдардың басшылары, әскери және құқық қорғау органдарының өкілдері, дипломаттар, Түрікменстанда аккредиттелген халықаралық ұйымдардың, саяси және қоғамдық ұйымдардың өкілдері, ақсақалдар, студенттер мен қала тұрғындары қатысты.

Осындай еске алу шаралары Аркадаг қаласы мен елдің барлық уәлаяттарында да өтті. Ұлттық дәстүрге сәйкес, іс-шаралар барысында садақа беріліп, марқұмдардың рухына дұға жасалды.

Ашхабадты қиратқан апат

Ашхабадтағы жойқын жер сілкінісі 1948 жылғы 6 қазанға қараған түні болды. Табиғи апат қаланың басым бөлігін қиратып, Түрікменстанның қазіргі тарихындағы ең ауыр трагедиялардың біріне айналды.

Жер сілкінісінің нақты құрбандар саны туралы тарихи бағалаулар әртүрлі болғанымен, апаттың ауқымы орасан зор болды. Тұтас шағынаудандар қирап, тұрғын үйлер, қоғамдық ғимараттар, ауруханалар, мектептер және басқа да инфрақұрылым нысандары құлады.

Сол кезеңде Ашхабадта өмір сүріп, білім алған түрлі этнос өкілдері де табиғи апаттан зардап шекті. Трагедияның осы көпұлтты сипаты биылғы мәдени шараларда ерекше атап өтілді.

Деректер бойынша, 1948 жылғы жер сілкінісі кезінде қаланың ғимараттары түгелге жуық қирап, адам шығыны өте көп болды. Апаттың зардабын жоюға Кеңес Одағының әр өңірінен мамандар мен құтқарушылар тартылды.

Трагедия театр сахнасында

Еске алу күні қарсаңында Алп Арслан атындағы Ұлттық драма театры «Halk hakydasy» спектаклін ұсынды. Гадам Какибаевтың пьесасы негізінде қойылған спектакль сол қайғылы түндегі оқиғаларды сахна арқылы бейнелейді.

Қойылымда Ашхабадтағы жоғары оқу орындарының біріндегі әйелдер студенттер жатақханасының қирауы көрсетіледі. Жақында спектакль ұлттық театр фестивалінде Гран-при жүлдесін иеленген.

Пьеса авторының айтуынша, қойылым бір адамның немесе бір ғана ұлттың тарихын көрсетуге арналмаған. 1948 жылғы апаттан түрікмендермен қатар өзбектер, қазақтар, қырғыздар, орыстар, армяндар, тәжіктер және басқа да этнос өкілдері зардап шекті. Ал құтқару жұмыстарына дәрігерлер, әскери қызметкерлер және қарапайым тұрғындар қатысты.

Осы тұрғыдан алғанда, спектакль жер сілкінісін тек ұлттық трагедия ретінде емес, шығу тегі әртүрлі адамдарды ортақ қасіретке біріктірген жалпыадамзаттық апат ретінде көрсетеді.

Тарихи естеліктен сейсмикалық қауіпсіздікке дейін

Биылғы еске алу бағдарламасына қазіргі ғылыми мәселелер де енгізілді. Түрікменстан Ғылым академиясының Сейсмология және атмосфера физикасы институты Ашхабад жер сілкінісінің 78 жылдығына арналған ғылыми-практикалық конференция өткізді.

Мамандар сейсмикалық қауіптерді азайту, цифрлық мониторинг технологиялары, сейсмикалық модельдеу, жер сілкінісіне төзімді құрылыс және кадр даярлау мәселелерін талқылады.

Институт директоры Гүлджемал Сарыева «Сейсмикалық тәуекелді төмендету» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы айтып, бұл бағыттағы іс-шаралар Түрікменстанның 2024-2052 жылдарға арналған Ғылымды дамыту стратегиясымен байланысты екенін атап өтті.

Зерттеушілер Қытай ғалымдарымен бірлесіп жер қыртысының деформациясын ғарыштық мониторинг арқылы бақылау бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін де таныстырды. Конференцияда ұсынылған баяндамаларға сәйкес, түрікменстандық мамандар сейсмикалық қауіптерді жақсырақ бағалау және ықтимал тәуекелдерді азайту үшін ұлттық тәжірибені заманауи халықаралық технологиялармен ұштастырып отыр.

Ғылыми талқылаулардың тағы бір бағыты сейсмикалық қауіп пен сейсмикалық тәуекелдің арақатынасына арналды. Сарапшылар инфрақұрылым үшін маңызды нысандарды тектоникалық жарықтарға тым жақын орналастырмаудың маңызын атап өтті. Сонымен қатар қалаларды жоспарлау мен инфрақұрылымды дамыту кезінде сейсмикалық факторларды ескеру қажеттігіне назар аударылды.

Осылайша, жыл сайынғы еске алу шаралары тарихи оқиғаны еске түсірумен ғана шектелмей, болашақтағы сейсмикалық қатерлерді зерттеу және олардың салдарын азайту мәселелерімен де толықтырылып келеді.

Тарихи естелікті кейінгі ұрпаққа жеткізу

Еске алу бағдарламасы Ашхабадтағы негізгі рәсіммен ғана шектелген жоқ. 6 қазан қарсаңында Түрікменстан Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық қатынастар институтының оқытушылары мен студенттері «Halk hakydasy» мемориалдық кешеніне барды.

Бұл сапар жас ұрпақ арасында тарихи естелікті сақтауға бағытталған жұмыстардың бір бөлігі болды.

Аркадаг қаласында Түрікмен халқының Ұлттық көшбасшысы, Халк Маслахатының төрағасы Гурбангулы Бердімұхамедов жұмыс сапары барысында «Arkadagyň ruhy metjidi» мешітіне барып, марқұмдардың рухына бағышталған дұғаға қатысты.

Қазіргі уақытта салынып жатқан мешіт 30 мың адамға арналған. Оның жанындағы садақа өткізу залы 1500 адамға есептелген.

Мемлекеттік рәсімдер, діни дәстүрлер, ағартушылық шаралар, мәдени қойылымдар мен ғылыми конференциялардың бір бағдарламада тоғысуы Түрікменстанның қоғамдық өмірінде Еске алу күнінің маңызды орын алатынын көрсетеді.

«Halk hakydasy» мемориалдық кешені осы тарихи жадының басты нышандарының бірі саналады. Оның аумағындағы ескерткіштер Ашхабад жер сілкінісінде қаза тапқандардың, Екінші дүниежүзілік соғыста мерт болған жауынгерлердің және басқа да шайқастарда ел үшін өмірін қиған азаматтардың рухына арналған.

Апаттан бері 78 жыл өтсе де, 6 қазан Түрікменстан үшін аза тұту күні болып қала береді. Алайда 2026 жылғы еске алу бағдарламасы тарихи трагедияны кейінгі ұрпаққа жеткізумен қатар, табиғи қатерлерді зерттеу, сейсмикалық қауіпсіздікті күшейту және заманауи ғылым мен технологияларды пайдалану мәселелерінің де өзекті екенін көрсетті.