2026 жылғы қаңтар–шілде айларында Қазақстанның сауда балансының профициті 63%-ға – $8,6 млрд-тан $14 млрд-қа дейін өсті. Бір қарағанда, бұл экономика мен теңге үшін өте күшті белгі. Алайда елдің тауар экспортының жартысына жуығын әлі де мұнай қамтамасыз етеді. Сондықтан бұл профицитті қалыптастырған көздер қаншалықты тұрақты деген сұрақ орынды туындайды.
Тек шілде айының өзінде профицит $4,8 млрд болды: экспорт $10,2 млрд-қа жетсе, импорт шамамен $5,4 млрд құрады. Осылайша, тауар экспорты импорттан айтарлықтай асып, елге валюталық түсімдердің елеулі көзін қалыптастырып отыр.
Экспорттың жартысына жуығы әлі де мұнайға тиесілі
Қазақстан экспортының құрылымы негізінен шикізаттық сипатта қалып отыр. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2026 жылғы қаңтар–маусым айларында мұнай мен шикі мұнай өнімдерінің үлесіне тауар экспортының 46,5%-ы тиесілі болды. Мыс, мыс кендері, радиоактивті элементтер мен ферроқорытпалар да айтарлықтай үлеске ие. 2025 жылы мұнайдың үлесі бұдан да жоғары – 50,5% болған.
Сондықтан қазіргі профицит көбіне экспорттық түсімдердің жоғары деңгейін көрсетеді, бірақ әзірге экономика құрылымының түбегейлі өзгергенін білдірмейді. Оның көлемі әлемдік мұнай мен металл бағасына, өндіру көлеміне және шикізатты сыртқы нарықтарға үздіксіз жеткізу мүмкіндігіне әлі де тәуелді. Егер баға айтарлықтай төмендесе немесе физикалық экспортқа шектеулер туындаса, профицит едәуір қысқаруы мүмкін.
Экспорттан түскен доллардың бәрі елде қалмайды
Тағы бір маңызды жайт бар: сауда профицитінің жоғары болуы экспорттан түскен барлық қаражат Қазақстан ішінде қалады дегенді білдірмейді.
Экспорттық түсімнің бір бөлігі кейіннен шетелдік қызметтерді төлеуге, шетелдік инвесторларға инвестициялық табыс төлеуге, сыртқы міндеттемелерге қызмет көрсетуге және басқа да төлемдерге жұмсалады. Сондықтан елдің сыртқы жағдайының іргелі тұрақтылығын бағалау үшін тек сауда балансына ғана емес, бүкіл төлем балансына да назар аудару маңызды.
Шикізаттық емес экспорт та өсіп келеді
Сонымен қатар Қазақстан экспортының құрылымы мүлде өзгермей жатыр деу дұрыс болмас еді. Оң белгі бар: шикізаттық емес экспорт біртіндеп өсіп келеді.
Сауда министрлігінің деректері бойынша, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында шикізаттық емес және өңделген тауарлар экспорты $12,9 млрд-тан $15,2 млрд-қа дейін өсті. Бұл экспорттық базаның біртіндеп кеңейіп келе жатқанын көрсетеді, дегенмен әзірге бұл сыртқы сектордың шикізат нарығындағы конъюнктураға тәуелділігін жою үшін жеткіліксіз.
Сондықтан $14 млрд көлеміндегі сауда профициті – Қазақстан үшін шынымен де жақсы қор. Оның тұрақтылығы шикізаттық емес экспорттың қаншалықты жылдам өсетініне, мұнай мен металл бағасының қалай өзгеретініне, өндіру мен жеткізу көлемінің сақталуына және экспорттық кірістердің ел ішіндегі инвестициялар мен өнімділіктің артуына қаншалықты тиімді бағытталатынына байланысты болады.
Автор: Саида Тілеуленова, Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер
Келесі материал: Импорт ҚҚС-ын цифрлық теңгемен төлеу: кеден жүйелері интеграцияланды