Киіз үйдің ішінде сүт пен ерітілген сары май қосылған шайдың буы көтеріліп тұр. Тува орындаушысы дәстүрлі музыкалық аспап — сурды ернінің бұрышына жақындатып, терең тыныс алды. Аспаптың тесіктерінен алыс таулардың жаңғырығындай төмен әрі бірнеше тембр тоғысқан қуатты үн естілді.
«Сур» Қытайдың Шыңжаң өлкесіндегі Қанас аңғарында өсетін қамыс тұқымдас өсімдіктерді ойып жасау арқылы дайындалады. Оны әзірлеудің күрделі әрі ерекше технологиясына байланысты бұл аспаптың құндылығы жоғары.
8 тамыз күні сағат 20:00 шамасында Шыңжаңның Алтай тауларының тереңіндегі Бурчун уезіне қарасты Қанас ауылы ерекше қонақтарды қабылдады. Олар — «Қытайдағы туыстар. Тамыр іздеп Қытайға саяхат — 2026» жазғы лагеріне қатысып жатқан шетелде тұратын қытайлық 50 жасөспірім.
Жасөспірімдер тува халқының киіз үйінде шеңбер құрып отырып, материалдық емес мәдени мұраның ерекшеліктерімен танысып, жергілікті тұрғындардың тұрмыс-тіршілігіне жақынырақ үңілді.
«Бұл — тағдыр тоғыстырған адамдарға арналған музыкалық аспап. Кей адамдар оның үнін жылдар бойы шығара алмайды, ал кейбірі бірнеше күннің ішінде әуен ойнауды үйреніп кетеді», — деді тува орындаушысы.
Лагерь қатысушылары демдерін ішіне тартып, аспаптың үніне мұқият құлақ қойды.
«Ол флейтаға да, сяоға да ұқсамайды», — деді Германиядан келген лагерь қатысушысы Лю Лянчунь досына сыбырлап.
Осы кезде жастардың назары киіз үйдің ішінде ілулі тұрған жүннен жасалған қос шаңғыға ауды. Қос шаңғы қарағай ағашынан жасалып, сырты жылқының жіліншік тұсынан алынған терімен қапталған. Оның жылқы жүні сыртқа қаратып орналастырылған.
Жергілікті тува азаматының айтуынша, ата-бабалары қыста тауға аң аулауға көтерілген кезде осы шаңғыларға толық сүйенген.
Тауға көтерілгенде жүн қозғалыс бағытына қарсы тұрып, қарға ілініп, шаңғының кері сырғып кетуіне жол бермейді. Ал төмен қарай түскенде жүн қозғалыс бағытымен жатып, шаңғының жылдам сырғанауына мүмкіндік береді.
Бұл түсіндірме лагерь қатысушыларын таңғалдырды.
Сур аспабының үні әлі басыла қоймаған кезде, кенеттен көмеймен ән айту үні естілді. Тува орындаушысы бір мезетте «бір дауыспен екі дыбыс» шығарып, үздіксіз төмен үн мен таза ысқырық тәрізді жоғары дыбысты қатар орындады.
Көмейден шыққан әуенде желдің, судың және құстардың үні тоғысқандай әсер қалдырды.
Бір сәтте моринхур, тува халқының үш ішекті домбырасы мен гитараның үні бір әуенге ұласып, қой терісімен қапталған дабылдың даусы қосылды. Барабан ырғағы жер дүбіріндей әсер берді.
Киіз үйдің іші бірден жанданып кетті. Лагерь қатысушылары әуен ырғағымен қол соғып, музыкаға ілесіп қимылдай бастады.
«Көмеймен ән айтуды интернеттен естіген едім. Бірақ оның соншалықты әсерлі болатынын ешқашан ойламаппын», — деді АҚШ-тан келген лагерь қатысушысы Сунь Ян.
Әуен біртіндеп бәсеңдеді. Тува орындаушысы киіз үйден шығып, аяғымен ырғақты соғып, қолдарын қыранның қанатындай жайды.
Оның қимылына шабыттанған лагерь қатысушылары да бірінен соң бірі қозғалыстарын қайталай бастады. Кейде ырғақтан жаңылып, қимылдары сәл икемсіздеу көрінгенімен, олардың күлкісі ауыл маңына ұзақ тарады.