Мемлекеттік және квазимемлекеттік сатып алулар отандық өнеркәсіпті дамытудың ең тиімді құралдарының біріне айнала алады.
Қазақстан жыл сайын тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді сатып алуға қомақты қаражат жұмсайды, сондықтан бұл сатып алу әлеуетін қазақстандық өндірушілердің өніміне тұрақты ішкі сұраныс қалыптастыру үшін пайдалану әбден қисынды.
Егер ел ішіндегі кәсіпорын қажетті тауарды тиісті сапада және бәсекеге қабілетті бағамен өндіре алса, оған тапсырыс беру мультипликативтік әсер қалыптастырады: қаражат ұлттық экономикада қалады, кәсіпорын табыс табады, салық төлейді, жұмыс орындарын сақтап, жаңаларын ашады, сондай-ақ шикізатқа, логистикаға және басқа да отандық компаниялардың қызметтеріне сұраныс қалыптастырады.
Бұл тұрғыда «Самұрық-Қазына» маңызды рөл атқарады, өйткені қордың сатып алу көлемі қазақстандық өндірушілер үшін тұрақты өткізу нарығын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Ұсынылған деректерге сәйкес, 2025 жылы отандық тауар өндірушілерден сатып алу көлемі шамамен 2,2 трлн теңгеге жетіп, бір жыл ішінде екі есеге жуық өсті. Ал 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында 594 млрд теңгеге 3,8 мыңнан астам келісімшарт жасалды, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 46%-ға көп.
Бұл сатып алу саясатының біртіндеп тауар сатып алудың қарапайым тетігінен өнеркәсіпті дамыту құралына айналып келе жатқанын көрсетеді.
Бұл ретте тапсырыстардың көлемі ғана маңызды емес. Қамтамасыз етуден босату, 30%-ға дейін аванс беру және төлем мерзімдерін қысқарту сияқты тетіктер өндірістік компаниялар үшін үлкен маңызға ие.
Көбіне бизнестің мәселесі тапсырыстың жоқтығында емес, оны орындауға қажетті айналым қаражатының жетіспеуінде. Уақтылы берілген аванс кәсіпорынға шикізат сатып алуға, өндірістік қуаттарды іске қосуға, еңбекақы төлеуге және келісімшартты орындауға мүмкіндік береді. Іс жүзінде мемлекеттік және квазимемлекеттік тапсырыс жергілікті жеткізушілер тізбегі қалыптасатын өзіндік «тірекке» айнала алады.
Сонымен қатар бір қағиданы сақтау маңызды: отандық өндірушіні қолдау тиімсіз өндірісті қолдауға айналмауы тиіс. Жергілікті өндірісті дамыту экономикалық тұрғыдан негізделуі, ал отандық өнім сапа, жеткізу мерзімі және бәсекеге қабілеттілік талаптарына сай болуы қажет. Тек осы жағдайда сатып алуға жұмсалған әрбір теңге ел ішінде барынша жоғары қосылған құн қалыптастырады.
Егер бұл тәсіл жүйелі түрде кеңейтілсе, оның әсері жекелеген кәсіпорындар шеңберінен әлдеқайда асып түсуі мүмкін. Жергілікті қамту үлесінің артуы салық базасы мен жұмыспен қамтудың өсуін, шағын және орта бизнес қызметтеріне қосымша сұранысты және ең бастысы, жаңа өндірістік құзыреттердің қалыптасуын білдіреді.
Осы тұрғыдан алғанда, «Самұрық-Қазынаның» сатып алулары – ірі компаниялардың жай ғана шығыстары емес, Қазақстанда ішкі сұранысты қалыптастыру мен өңдеу өнеркәсібін дамытудың нақты тетігі.
Автор: Саида Тлеуленова, Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер