Алматы, Астана және Шымкент ішкі көші-қонның негізгі ағынын қабылдауды жалғастыруда. Соның салдарынан еліміздің ең ірі қалалары тұрғын үйге, көлік, әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымға түсетін жүктеменің артуына тап болып отыр.
Заңды сұрақ туындайды: неліктен шағын қалалар мен ауылдардан көшкен қазақстандықтардың басым бөлігі бірден мегаполистерге ұмтылады, ал аудан орталықтарын қалалық өмірге өтудің алғашқы баспалдағы ретінде қарастырмайды?
Qazaq Expert Club-тың өңірлік даму жөніндегі шақырылған сарапшысы Фатима Герфанованың пікірінше, мәселе – бүгінде шағын қалалардың өздерінің негізгі функциясын атқармай отырғанында.
«Аудандық қала ауылдағы отбасы үшін қалалық өмірге бастайтын алғашқы баспалдақ болуы тиіс. Дәл осы жерде адам ауылда жоқ мүмкіндіктерге қол жеткізуі керек: жұмысқа, колледжге, сапалы медициналық көмекке, заманауи қызметтерге және балалардың болашағына.
Ал ауданның өзі үшін мұндай қала ауыл шаруашылығы өңдеуге, саудаға және жаңа жұмыс орындарына айналатын экономикалық орталық болуы қажет. Егер бұл жүзеге аспаса, көші-қонның бағыты бірден мегаполистерге ауысады», – дейді сарапшы.
Статистика бұл үрдісті растайды. Тек 2025 жылдың өзінде Түркістан облысынан еліміздің басқа өңірлеріне 111 мың адам көшіп кеткен. Олардың шамамен 80%-ы республикалық маңызы бар үш қалаға қоныс аударған: жартысына жуығы – Шымкентке, қалғандары – Астана мен Алматыға.
Бұл көші-қон құрылымы қатарынан үш жыл бойы өзгеріссіз сақталып келеді.
Осы кезеңде Астана халқы 87,4 мың адамға, Алматы – 33,1 мың адамға, Шымкент – 15,1 мың адамға өсті. Бүгінде дәл осы үш қала елдегі оң көші-қон сальдосының басым бөлігін өзіне шоғырландырып отыр.
2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша Қазақстанда жалпы халқы шамамен 1,26 млн адамды құрайтын аудандық маңызы бар 48 қала болған. Соның 45-і аудан орталығы болып табылады және дәл осы қалалар маңындағы ауылдар үшін тартымдылық орталығы қызметін атқаруы тиіс.
Алайда Герфанованың айтуынша, іс жүзінде бұл міндет орындалмай отыр.
«Егер осы санаттағы қалалардың демографиялық көрсеткіштеріне қарасақ, 2009–2021 жылдар аралығында аудандық маңызы бар қалалардың жалпы халқы 15,8%-ға өсті, ал кейінгі бес жылда – 2026 жылдың басына дейін – небәрі 0,1%-ға ғана артты.»
Оның пікірінше, бүгінгі күні қалалық мәртебенің өзі айтарлықтай өзгеріс әкелмейді.
«Заң елді мекендерді халық саны бойынша санаттарға бөледі, бірақ мемлекетке шағын қалаға басқа елді мекендерге қарағанда көбірек ресурс бөлуді міндеттемейді. Сонымен қатар кері жағдай қалыптасқан: Маңғыстау облысындағы Бейнеу мен Түркістан облысындағы Қарабұлақ халқының саны жағынан әлдеқашан көптеген аудандық маңызы бар қалалардан асып кеткенімен, қала мәртебесін алуға асығар емес.
Себебі қарапайым: мәртебенің өзгеруі ауылдық жеңілдіктерден – бюджет саласы қызметкерлеріне берілетін үстемеақылардан, сондай-ақ «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасы бойынша төленетін көтерме төлемдерден айырылуға алып келеді.
Осылайша парадокс қалыптасады: қалалық мәртебе жаңа мүмкіндіктер ашпайды, керісінше, бұрынғы артықшылықтардан айырады», – деп түсіндіреді сарапшы.
Герфанованың мәліметінше, 2009–2026 жылдар аралығында аудандық маңызы бар қалалар әртүрлі сценарий бойынша дамыған. Оның ішінде 12 қала бүкіл кезең бойы тұрақты өсім көрсеткен, 9 қалада халық саны 2021 жылғы санаққа дейін өсіп, кейін тоқтаған, тағы 9 қала өсімнен кейін тұрғындарын жоғалта бастаған, 7 қала соңғы бес жылда ғана қысқару кезеңіне өткен, ал 5 қала 2009 жылдан бері үздіксіз азайып келеді.
Мысал ретінде сарапшы Ақмола облысының Бұланды ауданындағы аудан орталығы – Макинск қаласын келтіреді.
«2025 жылы Бұланды ауданы ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі бойынша Қазақстандағы барлық аудандар арасында бірінші орынға шықты – 164,2 млрд теңге. Осылайша ол дәстүрлі түрде мықты саналатын Түркістан және Алматы облыстарының аудандарын басып озды.
2020–2024 жылдары еліміздегі ең ірі құс фабрикасының іске қосылуының арқасында мұнда өнеркәсіп өндірісі 4,5 есе өсті. Орташа жалақы 372 мың теңгеге жетіп, Қазақстандағы медианалық деңгейден жоғары болды.
Ақмола облысының 17 ауданының ішінде Бұланды ауданы Бурабай, Шортанды және Зеренді аудандарынан кейін төртінші орында тұр. Алайда 2026 жылдың басында Макинск қаласының халқы 17 910 адамға дейін азайды, ал 2021 жылғы халық санағында бұл көрсеткіш 18 098 адам болған еді. Оның үстіне соңғы бес жыл бойы ауданның көші-қон сальдосы теріс болып қалды», – дейді Герфанова.
Оның пікірінше, бұл мысал тек экономикалық өсімнің жеткіліксіз екенін көрсетеді. Егер білім беру, денсаулық сақтау, тұрғын үй, қоғамдық кеңістіктер мен қалалық ортаны дамытуға қатар инвестиция салынбаса, адамдар ауданда жұмыс істегенімен, өз болашағын басқа қалалармен байланыстырады.
«Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы аралық қалаларға арналған зерттеулерінде қарапайым қағиданы ұсынады: мұндай қала айналасындағы аумақ үшін экономикалық, білім беру және қызмет көрсету орталығы болуы тиіс.
Бүгінде Қазақстанның шағын қалаларының мәселесі тек қаржыландыруда емес. Олардың көпшілігі қала мәртебесіне ие болғанымен, адамға ең маңыздысын – тұрақты жұмыс, сапалы білім, заманауи медицина, жайлы тұрғын үй мен қолайлы қалалық ортаны ұсына алмай отыр», – дейді Фатима Герфанова.
Ол бұл мәселеге әмбебап шешім жоқ екенін атап өтеді. Алматы мен Астанаға жақын орналасқан қалалар үшін басты міндет – жылдам өсімді тиімді басқарып, бақылаусыз қала маңына айналып кетпеу. Оңтүстіктегі аудан орталықтары үшін – қарқынды өсіп жатқан халықты жұмыс орындарымен, тұрғын үймен және білім беру инфрақұрылымымен қамтамасыз ету. Ал еліміздің солтүстігі мен шығысындағы шағын қалалар үшін – негізгі қызметтерді сақтап, айналасындағы ауылдармен байланысты нығайту маңызды.
«Ең бастысы – шағын қалаға аралық орталық рөлін қайтару. Олардың бәрі бірдей жаңа өсу нүктесіне айналмайды. Бірақ экономикалық тұрғыдан қуатты аудандарда орналасқан қалалар, мысалы Бұланды ауданындағы Макинск, ауылдағы отбасыға мыңдаған шақырым жерге көшпей-ақ қалалық өмірге алғашқы қадам жасауға мүмкіндік беруі тиіс.
Бұл жүзеге аспайынша, ауыл мен мегаполис арасындағы алшақтық одан әрі ұлғая береді, ал шағын қала олардың арасында географиялық тұрғыдан ғана емес, функционалдық тұрғыдан да аралық буын бола алмай қалады», – деп қорытындылады Фатима Герфанова.
Дереккөз: Qazaq expert club