Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының жетекші ғылыми қызметкері Еркин Байдаровпен эксклюзивті сұхбат: Қытай «анар дәндері метафорасын» заңнамада бекітті, енді ұлттық бірлік гүлі ешқашан солмайды.
«55 + 1 = 1» формуласы: өзіндік болмысты жоғалтпайтын бірлік
2026 жылғы 12 наурызда Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысының 14-шақырылымының 4-сессиясында «Ұлттық бірлік пен прогреске жәрдемдесу туралы заңның» қабылдануын тек құқықтық негіз ретінде ғана емес, сонымен қатар біртұтас «қытай ұлтын» қалыптастыру бағытындағы кезекті қадам ретінде қарастыру қажет. «55 + 1 = 1» формуласы ханьдық емес 55 этнос пен ханьдардың өздерінің ұлттық ерекшеліктерін, тілдері мен дәстүрлерін сақтай отырып, біртұтас әрі бөлінбейтін Қытай Халық Республикасын құрайтынын білдіреді.
Бұл заңның геосаяси тұрақсыздық пен жаһандық тұрақсыздық жағдайында қабылдануы біртұтас Қытай қағидатына күмән келтіретін және ҚХР-дағы аз санды халықтардың санасына күмән мен алауыздық дәнін себуге тырысатын достық пиғылдағы емес елдердің қол сұғушылықтарынан елді қорғауға бағытталған.
«Ұлттық бірлік пен прогреске жәрдемдесу туралы заң» бір күнде қабылданған жоқ. 2010 жылдардың басында ҚКП ОК Бас хатшысы, ҚХР Төрағасы және Орталық әскери кеңестің төрағасы Си Цзиньпин қытай ұлтының бірлігін нығайтудың ең ұзақ мерзімді әрі негізгі факторы мәдени бірегейлікті күшейту екенін, бұл қытай ұлтының ортақ болмысын қалыптастыратын ортақ рухани ошақ құруға мүмкіндік беретінін айтқан:
«Қытай ұлтының қауымдастығы – бір тағдырлы қауымдастық. Бір адамға жақсы болса, барлығына жақсы; бір адам қиналса, барлығы қиналады. Этностар өз тағдырын қытай ұлтының тағдырымен тығыз байланыстырған кезде ғана болашақ пен үміт бар».
Кейін, 2024 жылғы шілдеде ҚКП ОК 20-шақырылымының 3-пленумының «Шешімдерінде» «Ұлттық бірлік пен прогреске жәрдемдесу туралы заңды» әзірлеу міндеттері бекітілді.
Құжат ҚКП ОК Бас хатшысы Си Цзиньпин бастаған ҚКП ОК Саяси бюросының отырыстарында бірнеше рет талқыланғаннан кейін ғана ҚКП 14-шақырылымының 4-сессиясында барлық депутаттың бірауыздан дауыс беруі арқылы қабылданды.
Анар метафорасы: бейнеден мемлекеттік ерікке дейін
Қытай көшбасшысы Си Цзиньпин жиі қолданатын «анар дәндері метафорасы» ресми түрде мемлекеттік ерікке айналды. Қазіргі қытайлық саяси риторикада анар елде тұратын 56 ұлттың басты символы ретінде қарастырылады. Анар біртұтас қытай ұлты аясындағы ұлттық топтардың өзара үйлесімін көрсететін бейнеге айналды.
Әртүрлі «дәндердің» бір жемістің ішінде бірігуінен бөлек, анар метафорасы этностардың өзара тығыз байланысын да көрсетеді. Бұл символға қатысты негізгі сөздердің бірінде Қытай ұлттары «ұлттық бірлікті сақтау үшін анардың дәндеріндегі сияқты тығыз топтасуы керек» делінеді. Олар бір-біріне сүйеніп, қытай ұлтының ұлы жаңғыруы туралы қытай арманына бірге ұмтылуы тиіс. Осылайша ҚХР азаматтарының барлығының ортақ қауымдастық екенін сезінуін нығайтатын институционалдық тетіктерді жетілдіруге ықпал етеді.
Шыңжаң – «жаңа дәуірдің» айнасы
«Анар дәндерінің» алуантүрлілігін, басқаша айтқанда, Қытай этностары мәдениетінің қайталанбас ерекшелігін Қытай Халық Республикасының Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданынан (ҚХР ШҰАА) көруге болады.
Бүгінде Шыңжаң халқының саны 26 миллионнан асады, мұнда 50-ге жуық ұлттың өкілдері тұрады: ұйғырлар (45%), ханьдар (43%), қазақтар, хуэйлер (дүнгендер), моңғолдар (оның ішінде ойраттар, дунсяндар), қырғыздар, тәжіктер, сибо, өзбектер, орыстар, маньчжурлар, даурлар, татарлар, туцзялар, мяолар, тибеттіктер, чжуан, саларлар, и, буй, кәрістер және тағы 25-тен астам ұлт.
Олардың ішінде «Шыңжаңның 13 байырғы халқы» (ұйғырлар, ханьдар, қазақтар, хуэйлер, моңғолдар, ойраттар, қырғыздар, тәжіктер, сибо, орыстар, өзбектер, маньчжурлар, татарлар) ҚХР құрылғанға дейін, яғни 1949 жылға дейін де осы аумақта өмір сүрген.
ХХ ғасырдағы көрнекті қытай ойшылдарының бірі, «қытай ұлты» тұжырымдамасының теоретигі Фэй Сяотун хань тобының қағидаты «неғұрлым дамыған топтардың әлсіз дамығандарға көмектесуі» екенін, оларға экономикалық және мәдени мүмкіндіктер ұсыну керектігін айтқан. Оның пікірінше, тек осындай жолмен ғана аз этностардың санасында біртұтас «қытай ұлтының қауымдастығы» туралы түсінік қалыптастыруға болады.
Шыңжаңда халық билігінің құқықтық негіздерін қалыптастыру
Сондықтан 2025 жылы құрылғанына 70 жыл толған Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы құрылған сәттен бастап Қытай үкіметінің өңірдегі, сондай-ақ ҚХР-дың басқа да ұлттық автономияларындағы басты мақсаттарының бірі адамдардың демократиялық құқықтарына кепілдік беретін халық билігінің құқықтық негіздерін қалыптастыру болды.
Бұл шаралар Шыңжаң тұрғындарының өз тағдырларының толыққанды иесіне айналғанын және ықпалы мен билігін жоғалтқан реакциялық күштерге енді тәуелді емес екенін түсінуіне бағытталды. Осылайша «теңдік, бірлік, өзара көмек және үйлесім» қағидаттары үстемдік ететін «социалистік қатынастардың жаңа дәуіріне» жол ашылды. Олар өз кезегінде жергілікті халықтың өмір сүру деңгейін арттыруға, ұлттық аумақтық автономия жүйесін жетілдіруге, Шыңжаңдағы барлық халықтардың өзін-өзі анықтау құқықтарына кепілдік беруге және басқа да міндеттерді орындауға ықпал етеді.
Дәл осы мақсаттар мен міндеттер 1978 жылы «реформа және ашықтық саясаты» басталғаннан кейін негізгі орынға қойылды. Сол кезде ҚХР үкіметі ұлттық саясаттың екі негізгі міндетін айқындады: (1) барлық ұлттардың халықтарын біріктіру, ХХ ғасырда төрт жаңғыртуды жүзеге асыру үшін ұлттық қоғамдық бұқараның белсенділігін жұмылдыру (қорғаныс өнеркәсібін, ауыл шаруашылығын, ғылымды және өнеркәсіп өндірісін жаңғырту) және (2) барлық ұлттарға экономика мен мәдениетті дамытуда жан-жақты көмектесу, әлеуметтік теңсіздікті жою үшін одан да көп күш салу.
Бүгінде Шыңжаңдағы ішкі саяси жағдай қандай?
Бүгінде Шыңжаңдағы ішкі саяси жағдай салыстырмалы түрде тұрақты сипатқа ие. Қытай билігінің саясаты өңірдегі ұлттық азшылықтардың партиялық және мемлекеттік органдардың жұмысына кеңінен қатысуына ықпал етеді.
Этникалық өңірлік автономия жүйесі Қытайдағы ұлттық азшылықтарға Конституция мен заңда қарастырылған өңірлердегі өзін-өзі басқару құқығын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. 1955 жылы құрылғаннан бері бұл жүйе Шыңжаңдағы этностардың бастамашылдығын едәуір біріктіріп, жұмылдырды және жергілікті экономикалық әрі әлеуметтік дамуға ықпал етуде маңызды рөл атқарды.
Заң барлық этностардың саяси өмірге қатысу құқығына кепілдік береді. Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы үкіметінің төрағасы, тиісті автономиялық округтер мен уездердің басшылары, Халық өкілдері жиналысы Тұрақты комитетінің, халық соттары мен әртүрлі деңгейдегі прокуратуралардың басшылары болып ұлттық азшылықтардың өкілдері тағайындалады.
Этностардың мәдени құқықтары туралы
Этностардың мәдени құқықтары қамтамасыз етілген. Шыңжаңда әртүрлі этностар қолданатын 10 негізгі тіл мен жазу жүйесі сот ісін жүргізу, әкімшілік басқару, білім беру, баспасөз және ақпарат құралдары, радио мен телевидение, интернет, сондай-ақ әлеуметтік және қоғамдық салаларда кеңінен қолданылады.
Шыңжаң телевидениесі төрт тілде: жалпыұлттық қытай тілінде, ұйғыр, қазақ және қырғыз тілдерінде бағдарламалар таратады. «Шыңжаң жибао» газеті де төрт тілде: жалпыұлттық қытай, ұйғыр, қазақ және моңғол тілдерінде шығады.
ҚХР билігі Шыңжаңдағы ұлттық азшылықтардың мәдени мұрасын сақтауға тырысады. Осы мақсатта провинция басшылығы мен Қытайдың орталық үкіметі рухани және материалдық мәдениетті қолдауға айтарлықтай ресурстар жұмсайды. Мысалы, тарихи ескерткіштерді, мешіттер мен кесенелерді қалпына келтіруге қаражат бөлінеді.
Аз халықтардың дәстүрлі мәдениеті халықаралық деңгейде мойындалуда. Ұйғырлардың мукам өнері (музыкалық-поэтикалық шығармалар), моңғол және қырғыз халықтарының «Джангар» және «Манас» батырлық эпостары ЮНЕСКО жасаған адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізілген.
Мысалы, Қытай қазақтары тығыз қоныстанған жерлерде (Іле қазақ автономиялық облысы, Шәуешек округі және Алтай) дәстүрлі көшпелі шаруашылық дамып келеді; Қашғар округінің арнайы аймақтарында үкіметтің қолдауы мен серіктес провинциялардың белсенді көмегіне сүйене отырып, ұйғырлардың дәстүрлі қолөнері дамуда; 250 жылдан астам уақыт бойы сибо халқы тұрып келе жатқан Чапчал-Сибо автономиялық уезінде ежелгі қала үлгісінде салынған мәдени-тарихи кешен шетелдік және ішкі туристердің назарын аударып, осы халықтың ұлттық ерекшелігі мен рухын сақтап отыр.
Экономикалық прагматизм және Жібек жолының «визиттік картасы»
2025 жылғы қазанда Үрімшіде өткен мерейтойлық іс-шаралар ҚКП мен ҚКП ОК Бас хатшысы Си Цзиньпин бастаған Шыңжаң халықтарының экономикалық және мәдени даму саласында орасан зор жетістіктерге жеткенін көрсетті. Шыңжаң Жібек жолының «визиттік картасына» айналды, өйткені ол Қытай үшін Орталық Азияға шығатын «қақпа» саналады. Ал ШҰАА-ны Орталық Азия елдері мен халықтарымен тығыз тарихи және мәдени-өркениеттік байланыстар біріктіреді.
«Анар дәндері» жылдан жылға ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мен зауыттар өнімдерінің сапасы мен көлемінің артуы түрінде жаңа жеміс беріп келеді. Мұның барлығы шынайы таңданыс туғызып, Шыңжаң тәжірибесін Орталық Азиядағы ұқсас өндірістерге енгізуге деген қызығушылықты арттырады.
Көлік және логистикалық инфрақұрылымның дамуы, құрылыс қарқыны, қалалық ортаның жағдайы – мұның барлығы өңір тұрғындарының бірлескен орасан зор еңбегінің нәтижесі және оның болашақтағы табысты дамуының кепілі.
«Шыңжаң – тамаша жер» идеологемасы саяси индоктринация элементінен күнделікті өмірдегі нақты тәжірибеге айналды. Этникалық теңдік пен діни толеранттылық қытайлық ерекшеліктері бар «ортақ тағдыр қоғамын» құруға ықпал етеді.
Осылайша, «анар заңы» ортақ рухани үй қалыптастыру, өзара іс-қимылға, алмасуға және жақындасуға жәрдемдесу, сондай-ақ ортақ өркендеу мен дамуды ілгерілету туралы ережелерді қамтиды.
Си Цзиньпин атап өткендей, «барлық ұлттардың бірлігі мен прогресі, ортақ өркендеуі мен дамуы – қытай ұлтының өмірінің, күш-қуатының және үмітінің қайнар көзі».
Тұрақтылықтың жаңа стандарты
«Он бесінші бесжылдықты» жүзеге асыру басталған жылы «анар дәндері метафорасының» мемлекеттік заңға ресми түрде айналуы мемлекеттік бірлікті қорғау, ұлттық бірлік пен прогреске жәрдемдесу бүкіл қытай халқының ортақ жауапкершілігі екенін айқын көрсетуге бағытталған.
Сондай-ақ бұл ұлттық бірлік пен прогресс міндетін мемлекеттің ұзақ мерзімді даму стратегиясына енгізудің және «барлық ұлттардың анар дәндері сияқты берік топтасуына ықпал етудің» маңызды шарасы болып саналады.
Осылайша ұлттық бірлік пен прогресс гүлін одан әрі нәрлендіріп, оның гүлденіп, ешқашан солмауына мүмкіндік береді.