2026 жылы қазақстандық бизнес өсу стратегиясынан тиімділік стратегиясына барған сайын айқын бет бұрып келеді. Қаржы директорларының 80%-ы шығындарды оңтайландыруды негізгі басымдықтардың бірі деп атайды. Бұл ретте бизнеске кері әсер ететін басты сыртқы фактор инфляция да, жоғары базалық мөлшерлеме де емес, салық заңнамасындағы өзгерістер болып шықты.
Сонымен қатар, қаржы бөлімшелерінің жартысынан астамы генеративті ЖИ-ді қолданып жүр. Бұл командалардың қысқаруына ғана емес, болашақта күтпеген кадрлық мәселеге де алып келуі мүмкін.
Мұндай қорытындыға Qazaq Expert Club сарапшысы Арман Шокпаров өзінің консалтингтік компаниясы Қазақстанның қаржы директорлары арасында жүргізген зерттеу аясында келді. Зерттеуге түрлі салалардағы қазақстандық және халықаралық компаниялардың жоғары буындағы 75 басшысы қатысты.
Оның айтуынша, зерттеу 2026 жылы Қазақстандағы CFO рөліне бірден бірнеше фактор әсер етіп отырғанын көрсетеді: бизнес шығындарды қысқартуға, жаңа салық жағдайларына бейімделуге және сонымен қатар автоматтандыруды жеделдетуге мәжбүр.
Бизнес өсуден тиімділікке бет бұруда
«Бүгінде CFO ең алдымен бизнесті кеңейту туралы емес, қолда бар бизнестің тиімділігі туралы ойлайды. Біз сауалнама жүргізген респонденттердің 80%-ы шығындарды оңтайландыру мен операциялық тиімділікті арттыруды 2026 жылғы қаржы функциясының басты басымдықтарының бірі деп атады. Екінші орында бизнес-процестерді цифрландыру және автоматтандыру тұр – 63%», – дейді Арман Шокпаров.
Тағы 49%-ы жоғары мөлшерлемелер жағдайында өтімділікті басқаруды, 35%-ы салықтық оңтайландыру мен корпоративтік құрылымдауды басымдық деп санайды. Команданы және цифрлық құзыреттерді дамытуды 32%, ал өсім үшін қаржы тартуды 30% таңдаған.
«Іс жүзінде зерттеу нәтижелері бизнес логикасының өзгергенін көрсетеді: қазір компаниялар ең алдымен тиімділігін арттыруға, содан кейін ғана өсуге ұмтылып отыр», – деп атап өтті Шокпаров.
Мұны CFO-лардың экономикалық жағдайды қалай бағалайтыны да растайды. Сауалнамаға қатысқандардың 39%-ы өз бизнесі үшін жағдайды күрделі деп сипаттайды: инфляция мен мөлшерлемелер маржаға айтарлықтай қысым жасап отыр. Тағы 25%-ы жағдайды бейтарап, 27%-ы біршама оң деп бағалайды. Жағдайды қолайлы деп санайтындар небәрі 5%.
Зерттеудің ең көрсеткішті нәтижелерінің бірі компаниялардың қаржылық көрсеткіштеріне теріс әсер ететін сыртқы факторлар рейтингі болды. CFO-лардың 63%-ы салық заңнамасындағы өзгерістерді атады.
Салыстыру үшін, жоғары инфляцияны 55%, Ұлттық банктің жоғары базалық мөлшерлемесін 43%, тұтынушылық сұраныстың баяулауын 39%, теңге бағамының құбылмалылығын 35%, геосаяси тұрақсыздық пен санкциялық тәуекелдерді 28% атап өткен.
«Салық заңнамасындағы өзгерістер бүгінде қаржы директорларын инфляция мен жоғары базалық мөлшерлемеден де көбірек алаңдататыны назар аудартады. Алайда зерттеу бизнестің өзгерістердің өзіне қатысты бірыңғай теріс көзқарасын емес, белгісіздіктің күшейгенін көрсетеді: компанияларға ҚҚС төлемейтін компаниялармен жұмыс істеген кезде шегерімдер жүйесіне байланысты қаржылық модельдерін, шығындар құрылымын және контрагенттермен қарым-қатынасын қайта қарауға тура келеді», – деп түсіндіреді Арман Шокпаров.
Қаржы командаларының жартысынан астамы ЖИ-ді қолданып жүр
Зерттеудің тағы бір маңызды қорытындысы: генеративті ЖИ енді «болашақтың технологиясы» емес. Сауалнамаға қатысқан CFO-лардың 52%-ы оны қаржы функциясында қандай да бір түрде қолданып жүргенін айтқан.
Мәселен, қаржы директорларының 40%-ы генеративті ЖИ құралдары жекелеген міндеттер үшін пилоттық режимде қолданылып жатқанын айтса, тағы 12%-ы технологияның жұмыс процестеріне жүйелі түрде интеграцияланғанын мәлімдеген.
25%-ы ЖИ мүмкіндіктерін зерттеп, оны алдағы бір-екі жылда енгізуді жоспарлап отыр. 21%-ы әзірге оны қолдану мүмкіндігін қарастырмаған, ал небәрі 1%-ы ЖИ енгізуден бас тартуын ең алдымен деректер қауіпсіздігі, дәлдік және реттеу тәуекелдерімен байланыстырады.
Сонымен қатар қаржы директорлары алдағы уақытта қандай процестерді автоматтандыруға болатынын айтарлықтай нақты түсінеді.
Бірінші орында – басқарушылық есептілік пен аналитика: сауалнамаға қатысқандардың 76%-ы бұл бағытты ЖИ көмегімен автоматтандыруға перспективалы деп санайды. Одан кейін қаржылық жоспарлау және бюджеттеу – 64%, кезеңді жабу және есептілікті дайындау – 37%, кредиторлық және дебиторлық берешекті басқару – 25%, қазынашылық және өтімділікті басқару – 17%. Тек 7%-ы әзірге қаржы процестерінде ЖИ қолданудың қажеттілігін мүлде көрмейді.
«Қаржы директорлары CFO мамандығының өзі жойылады деп күтпейді. Бірақ олардың қарамағындағы командалардың құрылымы айтарлықтай өзгеруі мүмкін.
Қаржы саласында технология көбейген сайын CFO-ға “бас бухгалтер” ретіндегі қажеттілік азайып, басқарушы ретіндегі рөлі арта түседі», – деп есептейді сарапшы.
Алайда автоматтандырудың бірден байқала бермейтін екінші жағы да бар. Егер ЖИ күнделікті қаржылық операциялардың едәуір бөлігін өз мойнына алса, қаржыгердің дәстүрлі мансаптық өсу жолы өзгере бастауы мүмкін.
Зерттеуге қатысқан респонденттердің бірі дәл осы базалық міндеттерді орындау арқылы жас мамандар бүгінде әрі қарай кәсіби өсуге қажетті тәжірибе жинайтынына назар аударған.
«Бұл жерде белгілі бір парадокс туындайды. Бүгінде жас мамандар кәсіпті дәл осы базалық операциялық міндеттерді орындау арқылы үйренеді. Егер мұндай жұмыстың едәуір бөлігі ЖИ-ге өтсе, компанияларға бастапқы деңгейдегі қаржыгерлер азырақ қажет болуы мүмкін. Бірақ онда басқа сұрақ туындайды: болашақ қаржы директорлары бүгінде мансаптың алғашқы сатыларында жинақталатын практикалық тәжірибені қайдан алады?» – дейді Шокпаров.
Бұл мәселе қазірдің өзінде бар кадр тапшылығы аясында одан сайын айқын көрінеді.
Зерттеу деректеріне сәйкес, CFO-лардың 36%-ы білікті қаржы мамандарының тапшылығын жоғары немесе өте жоғары деп бағалайды, тағы 49%-ы оны орташа деңгейде деп санайды. Тек 3%-ы мамандар тапшылығы мүлде жоқ деп есептейді.
Осылайша, ЖИ кадр мәселесін бір мезетте әрі жеңілдетіп, әрі күрделендіруі мүмкін: компанияларға күнделікті жұмысты орындау үшін аз қызметкер қажет болуы ықтимал, алайда жас мамандардан болашақ қаржы функциясының басшыларын өсіріп шығару қиындай түседі.
Жалпы алғанда, зерттеу қазақстандық бизнестің кез келген бағамен өсуден гөрі, ақша құнының жоғары болуы, салықтық өзгерістер мен технологиялық трансформация жағдайында тиімділікті сақтай білу маңызды болатын кезеңге аяқ басқанын көрсетеді.
«Компаниялар бір мезетте бірнеше міндетті шешіп жатыр: шығындарды қайта қарауда, қаржылық модельдерді бейімдеуде, автоматтандыруды енгізуде және мықты командаларды сақтап қалуға тырысуда. Сондықтан алдағы жылдары артықшылыққа міндетті түрде бәрінен жылдам өсетіндер емес, тұрақты өзгерістер жағдайында тезірек қайта бейімделіп, шешім қабылдай алатындар ие болады», – деп түйіндейді Арман Шокпаров.