18–24 қараша аралығында Микробқа қарсы препараттарға төзімділік туралы хабардарлықты арттырудың дүниежүзілік апталығы өтеді. Бұл мәселе Қазақстан үшін де өзекті. Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының (ҰҚДСО) мәліметінше, елімізде қолданылатын антибиотиктердің 38,3%-ы Access тобына жатады. Ал 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті кемінде 70%-ға жеткізу көзделген*.
Бұл сандар нені білдіреді, антибиотиктер неліктен әсер етпей қалуы мүмкін және емделу кезінде қандай қателіктер жиі кездеседі? Осы сұрақтарға Qazaq Expert Club-тың денсаулық сақтау саласындағы сарапшысы Гүлнафис Жүсіпалиева жауап береді.
Қазақстандағы деректер нені көрсетеді?
Сарапшының айтуынша, Қазақстанда микробқа қарсы препараттарға төзімділікті мониторингтеу жүйесі қалыптасып келеді. Оған Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығы мен медициналық ұйымдардың зертханалары қатысады. Атап айтқанда, метициллинге төзімді алтын түсті стафилококк (MRSA) пен кеңейтілген спектрлі бета-лактамазалар өндіретін E. coli штамдары мамандардың ерекше назарын талап етеді. Өйткені олар тиімді емдеу тәсілдерін таңдауды шектейді.
«ҰҚДСО-ның зәр үлгілерінен бөлініп алынған E. coli бактериясына қатысты зертханалық материалдарында ципрофлоксацинге төзімділік – 86%, цефтриаксонға – 85%, цефепимге – 84%, фосфомицинге – 80% деп көрсетілген. Зерттелген Acinetobacter baumannii үлгілерінде де дәрілік препараттардың бірнеше түріне төзімділік анықталған. Бұл жерде бүкіл Қазақстан халқы арасындағы төзімділіктің таралу деңгейі емес, зертханада зерттелген бактериялық изоляттар туралы сөз болып отырғанын атап өткім келеді», – деп нақтылайды Жүсіпалиева.
Тағы бір маңызды көрсеткіш – антибиотиктердің қай түрлері жиі қолданылатыны. ҰҚДСО деректеріне сәйкес, Қазақстанда Access тобының үлесі 38,3%-ды құрайды. Сарапшы келтірген мәлімет бойынша, ең көп қолданылатын он антибиотиктің жетеуі Watch тобына жатады.
«Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының AWaRe жіктемесі антибиотиктерді үш негізгі топқа бөледі. Access тобына кең таралған бактериялық инфекцияларды емдеуде көбіне бірінші немесе екінші таңдау ретінде қолданылатын препараттар кіреді. Watch тобына төзімділіктің қалыптасу қаупі жоғары болғандықтан, қолданылуы ерекше бақылауды қажет ететін антибиотиктер жатады. Ал Reserve тобы басқа емдеу тәсілдері тиімсіз болуы мүмкін жекелеген ауыр инфекцияларды емдеуге арналған.
Біздің мақсатымыз – Watch немесе Reserve тобындағы препараттардан толық бас тарту емес. Олар клиникалық тәжірибеде қажет. Алайда антибиотикті таңдау диагнозға, клиникалық ұсынымдарға және диагностика нәтижелеріне сәйкес келуі тиіс. Статистика тек есеп беру үшін жиналмай, дәрігерлер мен медициналық ұйым басшыларының шешім қабылдауына көмектесуі керек», – деп есептейді сарапшы.
Дәріге төзімділік кімде қалыптасады?
«Ағза антибиотикке үйреніп қалды» деген түсінік дәл емес. Дәрігердің түсіндіруінше, төзімділік адамның өзінде емес, бактерияларда қалыптасады. Олар препараттың әсеріне қарамастан тірі қалуға мүмкіндік беретін өзгерістерге ұшырайды және төзімділік гендерін бір-біріне бере алады.
«Соның нәтижесінде бұрын белгілі бір қоздырғышқа тиімді әсер еткен антибиотик кейін оған әсер етпей қалуы мүмкін. Тіпті өмірінде антибиотикті өте сирек қабылдаған адам да төзімді бактериялар тудыратын инфекцияны жұқтыруы ықтимал», – дейді сарапшы.
Төзімді микроорганизмдер адамдар арасында, медициналық ұйымдарда, азық-түлік тізбегі және қоршаған орта арқылы таралуы мүмкін. Әсіресе операциядан кейінгі науқастар, ауыр созылмалы аурулары бар немесе иммунитеті әлсіреген адамдар, сондай-ақ ауруханада ұзақ емделуді қажет ететін пациенттер осал келеді. Дегенмен төзімді бактерияларды ауруханадан тыс жерде де жұқтыруға болады.
«Егер бастапқыда тағайындалған препарат әсер етпесе, дәрігер диагнозды қайта қарап, науқастың жағдайының ауырлығын бағалап, әрі қарайғы емдеу тактикасын анықтауы қажет. Көрсетілімдер болған жағдайда микробиологиялық зерттеу жүргізіліп, қоздырғыштың антибиотиктерге сезімталдығы анықталады. Жағдайға байланысты препаратты ауыстыру, емдеу схемасын өзгерту немесе ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін», – деп түсіндіреді Жүсіпалиева.
Ауыр инфекция кезінде антибиотикке төзімділік емдеу мерзімін ұзартып, асқыну қаупін және денсаулық сақтау жүйесінің шығындарын арттыруы мүмкін. Алайда дәрігердің айтуынша, бұл ауру міндетті түрде емделмейтін жағдайға айналады деген сөз емес. Емдеу мүмкіндігі инфекция қоздырғышына, инфекция ошағының орналасуына, науқастың жағдайына және қолжетімді балама препараттарға байланысты.
Антибиотик қашан шынымен қажет?
Жүсіпалиеваның байқауынша, ең жиі кездесетін қателіктердің бірі – аурудың себебін анықтамай тұрып антибиотик қабылдауды бастау. Тағы бір кең таралған қате түсінік – антибиотик неғұрлым күшті болса, адам соғұрлым тез жазылады деген сенім.
«Вирустық суық тию кезінде антибиотикті алдын алу мақсатында қабылдау адамды асқынулардан қорғамайды. Антибиотик вирустарға әсер етпейді және бактериялық инфекцияларға қарсы иммунитет қалыптастырмайды. Керісінше, оны қажетсіз қолдану жағымсыз реакциялар туғызып, төзімді бактериялардың таралуына ықпал етуі мүмкін», – деп түсіндіреді дәрігер.
Бұл тыныс алу жүйесінің аурулары кезінде антибиотиктер мүлде қажет емес дегенді білдірмейді. Сарапшының айтуынша, олар, мысалы, бактериялық пневмония, зертханалық жолмен расталған тамақтың стрептококк инфекциясы және бактериялық синуситтің белгілі бір жағдайларында қолданылады.
Кейде вирустық инфекциядан кейін екіншілік бактериялық инфекция дамиды. Мұндайда адамның жағдайы алдымен жақсарып, кейін қайта нашарлайды. Бұл жағдайда дәрігердің қайта тексеруі қажет.
Дәрігер қосымша тексерудің қажеттілігін қалай анықтайды? Ол аурудың ұзақтығын, науқас жағдайының өзгеру динамикасын, тексеру нәтижелерін, дене қызуын, тыныс алу жиілігін, қанның оттегімен қанығу деңгейін, қатар жүретін ауруларды және қауіп факторларын бағалайды.
Ентігу, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуі, кеуденің ауыруы, өкпені тыңдаған кезде анықталатын өзгерістер немесе жалпы жағдайдың айқын нашарлауы ерекше назар аударуды талап етеді.
«Дене қызуының жоғары болуы да, қақырықтың немесе мұрыннан бөлінетін шырыштың түсі де өздігінен аурудың бактериялық екенін дәлелдемейді. Жағдайға байланысты дәрігер жалпы қан талдауын, С-реактивті ақуызды анықтауды, стрептококк инфекциясына экспресс-тест, вирустарға зерттеу, кеуде қуысының рентгенографиясын немесе микробиологиялық зерттеу тағайындауы мүмкін. Ал асқынбаған вирустық инфекцияның әдеттегі белгілері байқалса, қосымша талдаулар қажет болмауы да мүмкін», – дейді Жүсіпалиева.
Қажетсіз қабылданған антибиотик қандай зиян келтіруі мүмкін?
Қауіп тек бактериялардың болашақта антибиотиктерге төзімді болып қалыптасуымен шектелмейді. Дәрігердің айтуынша, антибиотиктің қысқа курсының өзі жүрек айну, диарея, іштің жайсыздануы, тері бөртпесі немесе саңырауқұлақ инфекциясы сияқты жағымсыз әсерлерге әкелуі мүмкін. Мұндай реакциялардың ықтималдығы препаратқа, оның дозасына, адамның жасына және денсаулық жағдайына байланысты.
«Антибиотик инфекцияны тудырған бактерияларға ғана емес, ағзаның қалыпты микробиотасына, соның ішінде ішек микробиотасына да әсер етуі мүмкін. Кейбір адамдарда емнен кейін ішек микроорганизмдерінің құрамы мен әртүрлілігі өзгеріп, нәжіс бұзылыстары, іштің кебуі және жайсыздық пайда болады. Көптеген адамдарда микробиота біртіндеп қалпына келеді, алайда оның қанша уақытта және қаншалықты толық қалпына келетіні әр адамда әртүрлі», – деп түсіндіреді Жүсіпалиева.
Жеке қауіптердің бірі – Clostridioides difficile бактериясы тудыратын антибиотикпен байланысты колит. Кейбір жағдайларда ол ауыр өтіп, ауруханаға жатқызуды қажет етеді. Сирек жағдайда қауіпті аллергиялық немесе тері реакциялары да туындауы мүмкін.
«Препаратты қабылдағаннан кейін тыныс алудың қиындауы, беттің, еріннің немесе тілдің ісінуі, тамақтың қысылғандай сезілуі, күрт әлсіреу немесе есінен тану байқалса, дереу медициналық көмекке жүгіну қажет. Сондай-ақ күлдіреуіктермен және шырышты қабықтардың зақымдануымен қатар жүретін кең таралған бөртпе пайда болса, шұғыл түрде дәрігерге қаралу керек», – деп ескертеді сарапшы.
Әр антибиотик курсынан кейін пробиотик қабылдау қажет пе? Гүлнафис Жүсіпалиеваның пікірінше, оларды барлық пациентке автоматты түрде тағайындауға болмайды. Пробиотиктердің тиімділігі туралы деректер нақты штамға, клиникалық жағдайға және адамның жеке ерекшеліктеріне байланысты. Егер айқын белгілер пайда болса, пробиотиктер дәрігердің тексеруін алмастыра алмайды.
«Егер антибиотик шынымен қажет болса, емдеуден күтілетін пайда әдетте ықтимал қауіптерден басым болады. Ал негізсіз тағайындалған жағдайда адам дәлелденген емдік пайдасыз-ақ осы қауіптерге ұшырайды», – деп атап өтеді дәрігер.
Неліктен бұрынғы дәрігерлік тағайындауды қайталауға болмайды?
Ауру белгілерінің ұқсас болуы олардың пайда болу себебі де бірдей екенін білдірмейді. Бір кезде көмектескен антибиотик келесі инфекция кезінде жарамсыз болуы мүмкін. Оның үстіне бұрынғы емнен қалған препарат толық курсқа жетпеуі немесе оны сақтау шарттары бұзылған болуы ықтимал.
«Препараттың дозасын, қабылдау аралықтарын немесе емдеу ұзақтығын өз бетінше өзгертуге болмайды. Сонымен бірге ұтымды емдеу антибиотик курсын мүмкіндігінше ұзарту немесе клиникалық жағдайға қарамастан дәрінің соңғы таблеткасына дейін міндетті түрде қабылдау дегенді білдірмейді. Егер емдеу схемасын немесе мерзімін өзгерту қажет болса, мұндай шешімді дәрігер қабылдайды», – дейді сарапшы.
Әсіресе балаларды өз бетінше емдеуден аулақ болу маңызды. Препарат пен оның дозасын таңдау баланың жасына, дене салмағына, диагнозына, аурудың ауырлығына және жеке ерекшеліктеріне байланысты.
Жүсіпалиева ата-аналар жиі жіберетін қателіктердің қатарына баланың қызуы көтерілгенде немесе жөтел пайда болғанда бұрынғы емдеу схемасын қайталауды, қалған антибиотик суспензиясын пайдалануды, ересектерге арналған таблетканы бөліп беруді және басқа балаға тағайындалған антибиотикті қолдануды жатқызады.
«Алдыңғы ауру бактериялық, ал қазіргісі вирустық болуы мүмкін. Мұндай ем тиімсіз болып қана қоймай, жағымсыз реакциялар туғызуы ықтимал. Вирустық инфекциялардың көпшілігінде балаға антибиотик емес, бақылау, жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішу, ауру белгілерін жеңілдету және жалпы жағдайын қадағалау қажет», – деп түсіндіреді дәрігер.
АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) деректеріне сәйкес, антибиотиктердің жағымсыз әсерлері балалардың дәрілік препараттарға байланысты шұғыл медициналық көмекке жүгінуінің жиі кездесетін себептерінің бірі болып саналады.
Егер баланың тыныс алуы қиындаса, қатты әлсіздік, сусыздану белгілері, құрысу пайда болса немесе жағдайы күрт нашарласа, шұғыл медициналық көмекке жүгіну қажет.
«Антибиотик шынымен қажет болған жағдайда одан қорқудың қажеті жоқ. Бактериялық инфекция кезінде дұрыс таңдалған ем өмірлік маңызға ие болуы мүмкін. Бірақ балаға антибиотикті тек бұрын бір рет көмектескені үшін тағайындауға болмайды», – деп атап өтеді Жүсіпалиева.
Пациенттердің мінез-құлқынан бөлек тағы нені өзгерту қажет?
Сарапшының пікірінше, антибиотиктерге төзімділік мәселесін тек ақпараттық-ағартушылық жұмыстар немесе жаңа препараттар жасау арқылы шешу мүмкін емес.
Қазақстан үшін қолжетімді микробиологиялық диагностика, эпидемиологиялық қадағалау, қажетті дәрілік препараттармен қамтамасыз ету және медициналық ұйымдарда антибиотиктерді ұтымды қолдану бағдарламаларын енгізу маңызды.
Дәрігер емханалардың рөліне ерекше тоқталады. Өйткені пациент инфекция белгілері пайда болғанда көбіне алғаш рет емханаға жүгінеді. Дәл осы жерде қосымша тексеру, антибиотик тағайындау немесе медициналық көмектің келесі деңгейіне жолдау қажеттігі туралы шешім қабылданады.
«Дәрігер клиникалық хаттамаларға, диагностика нәтижелеріне және қоздырғыштардың антибиотиктерге сезімталдығы туралы өзекті деректерге сүйене алуы тиіс
Медициналық ұйым басшысы қызметкерлерді оқытуға, дәрі тағайындауларын талдауға және медициналық көмектің сапасын бақылауға жағдай жасауы қажет. Ал пациент қарапайым суық тию кезінде дәрігердің неге антибиотик тағайындамайтынын түсінуі маңызды», – дейді Жүсіпалиева.
Тағы бір маңызды бағыт – денсаулық сақтау, ветеринария, ауыл шаруашылығы және экология салаларын біріктіретін «Бірыңғай денсаулық» (One Health) тәсілі. Өйткені төзімді микроорганизмдердің таралуы бір аурухананың немесе бір елдің шекарасымен шектелмейді.
«Біздің басты мақсатымыз – инфекцияларды бүгін тиімді емдеу ғана емес, оларды ертең де емдей алу мүмкіндігін сақтау. Антибиотиктердің тиімділігі – денсаулық сақтау саласының стратегиялық ресурсы. Оны сақтау дәрігердің жауапкершілігін, пациенттің сауатты әрекетін және жүйелі басқарушылық шешімдерді талап етеді», – деп қорытындылайды Гүлнафис Жүсіпалиева.
* Деректер ҰҚДСО-ның 2026 жылдың 9 айындағы есебінен алынған.
Келесі материал: Қазақстан мен Мальдив аралдары арасындағы әуе рейстері екі есеге артады
