Антальядағы ежелгі Лирботон-Коме қонысында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары Рим дәуірінде өңірдің зәйтүн майын өндірудегі маңызды рөлін көрсетіп қана қоймай, әйелдердің экономикалық өмірге айтарлықтай қатысқанын да дәлелдейтін деректерді анықтады. Бұл туралы SteppeNews.kz Mk-turkey.ru ақпараттық сайтына сілтеме жасай отырып хабарлайды.
Деметра абызасы Арете өз қаражатына зәйтүн майын өндіруге арналған мұнара тұрғызып, зәйтүн ағаштарын қорғауды және діни мерекелерді қаржыландыруды қамтамасыз ететін қор құрған.
Анталья провинциясының Кепез ауданында орналасқан Лирботон-Комеде алғашқы ауқымды археологиялық қазба жұмыстары мен зерттеулер 2016 жылы Анталья музейі дирекциясының жетекшілігімен басталды. Төрт жыл бойы қазба жұмыстарына Акдениз университетінің археология кафедрасының профессоры Невзат Чевик жетекшілік етті. Зерттеу барысында мұнда ондаған шеберханасы бар ірі зәйтүн майы өндіріс орталығы болғаны анықталды.
Пергемен байланысты болған ежелгі қоныс зәйтүн майы өндірісінің ауқымын ғана емес, әйелдердің экономикалық және қоғамдық өмірдегі маңызды рөлін де көрсетеді. Арете өз қаражатына зәйтүн майын өндіретін мұнара салуды қаржыландырып, жеке қаражаты есебінен қор құруы бұл қоныстағы әйелдердің экономикалық ықпалының айқын мысалдарының біріне айналды.
Чевиктің айтуынша, ежелде Лирботон-Коме негізінен зәйтүн өсіруге маманданған ауыл шаруашылығы қонысы болған.
«Лирботон-Коме елді мекенінің тағы бір атауы Элайбарис болған. “Элайа” – “зәйтүн”, ал “барис” – “ферма” дегенді білдіреді. Осылайша, бұл атау сөзбе-сөз “зәйтүн фермасы” деген мағынаны білдіреді. Бұл ірі қалалық қоныс емес, ауыл болғанымен, оның басты ерекшелігі зәйтүн майын өндіретін ең ірі орталықтардың бірі болуы еді. Мұнда ауқымды өндірісті көрсететін ондаған шеберхана мен механизмдер болған. Бұл жерде зәйтүн майының орасан зор көлемі өндірілгенін көрсетеді», – деді ол.
Чевиктің атап өтуінше, ежелде Анталья мен оған іргелес аумақтар, әсіресе Рим дәуірінде, маңызды экспорттық орталық болған. Өңір зәйтүн майын өндіруден қомақты табыс тапқан.
«Табыстың көлемі соншалықты жоғары болды, осы өндірістен түскен қаражатқа Пергеде монументалды ғимараттар мен басты көше бойындағы көптеген нысандар салынды», – деді ол.
Археологтың айтуынша, зәйтүн майын өндіру орталығы қалыптастырған экономикалық әл-ауқат Пергеде бірқатар нысандардың құрылысына қаржы бөлуге мүмкіндік берген.
«Лирботон-Коме Пергеде ғимараттар салуға тапсырыс берген Деметрий мен Аполлоний есімді ағайындылардың анасы жағынан тараған отбасына тиесілі болған. Олардың әжелерінің бірі Арете деп аталған. Бұл есім “ізгілік” немесе “кемелдік” дегенді білдіреді. Аретеден кейін оның ұлдары мен немерелері мұнда зәйтүн майын өндіруді жалғастырып, мол қаражат тапқан. Кейін тарих сахнасына Килле есімді тағы бір әйел шықты. Осылайша, бұл қоныстың тарихында әйелдердің өте маңызды орын алғанын көреміз», – деп атап өтті Чевик.
Әйелдер өндіріс пен басқаруға белсенді қатысты
Чевиктің айтуынша, сол кезеңде әйелдер өндіріс жұмыстарына да, басқару ісіне де белсенді араласқан.
«Арете отбасында ықпалды әйел болған. Кейін оның немересі Килле де маңызды рөл атқарған. Бұл ретте Лирботон-Коме Пергеден бөлініп кеткен тәуелсіз шетелдік қоныс емес, Пергенің ауылы болған», – деді ол.
«Пергенің өзінде де ықпалды римдік отбасының қызы Планция Магна өмір сүрген. Ол қаланы басқаруда аса маңызды рөл атқарды. Осылайша, әйелдердің қоғамдық өмірге белсенді қатысқанын көреміз. Сонымен қатар әйелдер маңызды рөл атқарған жерде мықты экономикалық қызмет те дамып, тұрақты өндірістік кәсіпорындар қалыптасқан», – деді археолог.
Чевиктің айтуынша, Лирботон-Коме аумағынан ежелгі дәуірде қор құру дәстүрінің көптеген белгілері анықталған.
«Арете өз қаражатына зәйтүн майын өндіруге арналған мұнара салған. Оның қабырғаларына жазбалар орналастырылған. Арете қайтыс болғаннан кейін оның ұлы, немересі және отбасының басқа мүшелері осы дәстүрді жалғастырған», – деді ол.
Оның айтуынша, ескерткіштегі жазу белгілі бір ережелердің мәңгілікке сақталуын талап еткен.
«Онда бұл ағаштарды кесуге, сатуға немесе басқа мақсаттарға пайдалануға болмайтыны жазылған. Олар бұл жерді қалай қорғау керектігі туралы заңды қабырғаға қашап жазғандай. Бұл бүгінгі бізге жолданған хабарлама іспетті», – деді Чевик.
Чевик ежелгі дәуірдегі қалалық орталықтар мен ауыл шаруашылығы өндірісі арасындағы байланыстың экономика үшін шешуші мәнге ие болғанын атап өтті.
«Қалалар өндірмейді, олар негізінен тұтынып, қаражат жұмсайды. Қаланың байлығын дәл ауылдық жерлер қалыптастырады. Пергенің экономикалық қуатын іс жүзінде Лирботон-Коме сияқты ауылдық өндіріс орталықтары қамтамасыз етті», – деді ол.
Зәйтүн майы өндірісінің экономикалық маңызы діни және қоғамдық өмірден де көрініс тапқан. Археологтың айтуынша, қоныс аумағында құрылған қордың ережелерінде жыл сайын бірінші айдың 20-күні Аполлонның құрметіне мереке өткізу қарастырылған. Мерекелер зәйтүн майын өндіруден түскен табыс есебінен қаржыландырылған.
«Бұл мерекелер кезінде ауылдың барлық тұрғындары лайықты түрде қабылданып, көңіл көтеріп, тамақтандырылуы керек болған. Яғни Аполлонның құрметіне арналған мерекелер зәйтүн майы өндірісінен түскен табыс есебінен ұйымдастырылған», – деді Чевик.
Археологтар қоныс аумағынан Аполлонға арналған арнайы орынды да анықтады. Чевиктің айтуынша, Арете мұнара салынғаннан кейін оны Пергелік Артемидаға арнаған.
Оның сөзінше, түркілер бұл өңірге кейінгі кезеңдерде келгенімен, ежелгі қоныс аумағына бірден тұрақтамаған.
Келесі материал: Астанада Қытайдың 77 жылдығына арналған салтанатты кеш өтті