Орталық Азия үшін климаттың өзгеруі енді тек экологиялық мәселе емес. Бүгінде мұздықтарда, өзендерде және су ресурстарында болып жатқан өзгерістер ауыл шаруашылығына, азық-түлік қауіпсіздігіне, экономикаға және түптеп келгенде бүкіл өңірдің тұрақтылығына тікелей әсер етеді.
Сонымен бірге бұл мәселелерді бір мемлекеттің шекарасы аясында шешу мүмкін емес. Орталық Азиядағы әр елдің өз тәуекелдері мен мүдделері бар, алайда өңірдің су жүйесі ортақ.
Мәселенің ауқымы мен бірлескен шешімдердің қажеттілігі туралы Qazaq Expert Club-тың мемлекеттік және әлеуметтік саясат саласындағы шақырылған сарапшысы Әсет Қождан және климаттық саясат саласындағы шақырылған сарапшысы Мадина Қазкен айтып берді.
Мәселенің ауқымы
Қазақстанның Су ресурстары және ирригация министрлігінің деректеріне сәйкес, елдегі жерүсті суларының орташа жылдық көлемі 106 км³ болса, соның 44,3%-ы Қытай, Өзбекстан, Ресей және Қырғызстан аумағында қалыптасады.
«Қазақстандағы сегіз су шаруашылығы бассейнінің жетеуі трансшекаралық. Өңірдегі аса маңызды тау экожүйелері орналасқан және су ресурстарының едәуір бөлігі қалыптасатын Қырғызстан мен Тәжікстан мұздықтардың жедел өзгеруіне тап болып отыр. Өзбекстан мен Түрікменстан да трансшекаралық су жүйелері мен сумен жабдықтаудың тұрақтылығына тәуелді– дейді Қазкен.
Бүкіл өңір үшін ең елеулі тәуекелдердің бірі Тянь-Шань мұздықтарының жағдайына байланысты. Nature Geoscience журналында жарияланған GFZ German Research Centre for Geosciences және француздық CNRS зерттеуінің деректеріне сәйкес, 1961–2012 жылдар аралығында Тянь-Шань мұздықтары массасының 27%-ын және аумағының 18%-ын жоғалтқан. 1960-жылдардан бері мұздықтардың ауданы шамамен 3000 км²-ге қысқарған, ал жыл сайынғы мұз шығыны орта есеппен 5,4 гигатоннаны құраған.
2026 жылы жарияланған зерттеу 2040 жылдың өзінде Тянь-Шань мұздықтар аумағының үштен біріне дейінгі бөлігін жоғалтуы мүмкін екенін көрсетеді.
Ғалымдардың есептеулері бойынша, шамамен 2035–2055 жылдары мұздық ағынының «шарықтау шегіне» жетуі мүмкін. Осы кезеңнен кейін мұздықтардың еруінен түсетін су көлемі тұрақты түрде азая бастайды.
Өзгерістер тіпті мұздықтар ұзақ уақыт бойы салыстырмалы түрде тұрақты деп есептелген жерлерде де жүріп жатыр. Мысалы, Тәжікстандағы Қызылсу мұздығын бақылау 2018 жылдан бастап бетбұрысты кезең болғанын көрсетті: жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен үштен бірге азайып, мұздың еруі күрт жеделдеген. Мұндай қорытындыға Австрия ғылым және технология институтының (ISTA) зерттеушілері 2025 жылы Communications Earth & Environment журналында жарияланған еңбегінде келген.
«Осы процестердің барлығының салдары, – дейді Асет Кождан, – экономикалық шығындармен де өлшенуі мүмкін. CAREC форумында ұсынылған сараптамалық бағалауға сәйкес, 2080 жылға қарай климаттың өзгеруінен болатын ықтимал экономикалық залал Тәжікстан үшін ЖІӨ-нің 80–130%-ына, Қырғызстан үшін 70–120%-ына, Қазақстан үшін 40–80%-ына және Өзбекстан үшін 30–45%-ына жетуі мүмкін. Бірақ бұл сандарды болашақтағы залалдың нақты болжамы емес, ықтимал тәуекелдердің сценарийлік бағасы ретінде қабылдау маңызды».
Бір нәрсе жасауға бола ма?
Бұл мәселелер Қырғызстанда ЕҚЫҰ-ның Бішкектегі Бағдарламалық кеңсесінің, БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО), Тянь-Шань халықаралық биік таулы ғылыми орталығының және Қырғыз Республикасы Президентінің тау мәселелері жөніндегі Арнайы өкілінің қолдауымен өткен «Климат – Жастар – Таулар» өңірлік жастар лагерінде талқыланды.
Оның практикалық нәтижелерінің бірі Асет Кождан мен Мадина Казкен бастамашы болған CASE Lab (Central Asia Shared Expertise Lab) құру идеясы болды.
Бұл – өңірдегі жас мамандарға сараптамалық тәжірибе алмасуға және ортақ климаттық әрі экологиялық мәселелердің шешімдерін бірлесіп әзірлеуге мүмкіндік беретін алаң.
Қазір CASE Lab серіктестік және сараптамалық қолдау қалыптастыру кезеңінде. Бастамаға Орталық Азия елдеріндегі серіктестер, соның ішінде ЕҚЫҰ-ның Бішкек пен Душанбедегі бағдарламалық кеңселері, бейінді сарапшылар, су шаруашылығы, атом энергетикасы және экология саласындағы мемлекеттік органдардың өкілдері, сондай-ақ экологиялық күн тәртібімен айналысатын Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстан қоғамдық бірлестіктерінің басшылары қосылып жатыр.
Мәселелерді шешу үшін ортақ шешімдер қажет
Сонымен бірге өңірлік ынтымақтастық жекелеген мемлекеттердің жауапкершілігін жоймайды.
Асет Кожданның айтуынша, Қазақстан бір мезгілде суды ел ішінде тиімді пайдалану және көрші мемлекеттермен өзара іс-қимыл бағытында жұмыс істеуі қажет.
«Қазақстанда, мысалы, алынатын судың шамамен 63–65%-ы ауыл шаруашылығына тиесілі. Бұл ретте оның едәуір бөлігі ирригациялық инфрақұрылымның жағдайына байланысты тасымалдау және суару кезінде жоғалады.
Сондықтан біз бір мезгілде екі бағытта жұмыс істеуіміз керек: көршілермен келіссөздер жүргізу және ел ішінде бар су көлемін әлдеқайда тиімді пайдалану», – дейді Әсет Қождан.
Тағы бір бағыт – бірден бірнеше мемлекетке әсер ететін тәуекелдермен бірлесіп жұмыс істеу.
Бүгінгі ең айқын мысалдардың бірі – Ауғанстандағы Қош-Тепа каналының құрылысы. Әмудария ағынының ықтимал азаюы бір ғана елге емес, өңірдің едәуір бөлігіне әсер етуі мүмкін.
Сонымен қатар мемлекеттердің климаттың өзгеруіне қарсы тұру мүмкіндіктері айтарлықтай ерекшеленеді.
Мысалы, Дүниежүзілік банк Тәжікстанды Еуропа және Орталық Азия өңіріндегі климаттың өзгеруіне ең осал ел деп атайды.
Мадина Казкеннің пікірінше, өңір елдерінің жағдайындағы айырмашылықтар – күш-жігерді біріктіру қажеттігін көрсететін тағы бір дәлел.
«Біздің күш-жігерімізді біріктіруіміз қажет болуының бір себебі де осында: өңірдің едәуір бөлігі үшін су қалыптасатын елдердің өздері климаттың өзгеруінің елеулі салдарына тап болып отыр және олардың мониторинг жүргізу мен бейімделу мүмкіндіктері әртүрлі. Ал ағыстың төменгі бөлігінде орналасқан мемлекеттер келіп түсетін судың көлемі мен режиміне тікелей тәуелді және бұл процестерді өз бетінше бақылай алмайды», – дейді Мадина Казкен.
Асет Кожданның айтуынша, қазір мәселелерді талқылаудан нақты ұсыныстар әзірлеуге көшу маңызды.
«Сондықтан қазір біздің идеяларымызды декларациялар деңгейінен нақты талдамалық материалдар мен ұсыныстарға айналдыру маңызды. Олардың бір бөлігін 2026 жылғы қарашада Антальяда өтетін COP31-де және 2027 жылы өтетін «Бішкек+25» Жаһандық тау саммитінде ұсыну жоспарланып отыр», – дейді Асет Кождан.
Су қауіпсіздігі мәселесін қарапайым логикаға тіреп қою оңай: бір ел көбірек су алғысы келеді, ал екіншісі өз қажеттіліктері үшін суды көбірек сақтап қалуға тырысады. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада мұндай тәсіл мәселені шешпейді.
«Ғалымдар болжап отырған өзгерістерге дайындалуға бізде әлі уақыт бар. Бірақ трансшекаралық мәселелерді тек ұлттық шекаралар аясында шешуге неғұрлым ұзақ тырыссақ, болашақта бүкіл Орталық Азия үшін бейімделу соғұрлым күрделі әрі қымбатқа түсуі мүмкін», – деп қорытындылады Мадина Қазкен.
Дереккөз: Qazaq expert club