STEPPENEWS.KZ: Бүгінгі таңда гардеробымызды жаңарту — таңғы ас ішумен тең оңай әрекетке айналды. Сән апталықтарындағы қымбат брендтердің көшірмесі бір аптадан соң масс-маркет сөрелерінде «тиын-тебенге» сатылып тұрады. Біз мұны «қолжетімділік» деп атаймыз, бірақ әлемдік зерттеушілер бұл құбылысқа Fast Fashion (жылдам сән) деген қауіпті диагноз қойып отыр. Біз төлеп жатқан бес-он мың теңгенің артында табиғат пен адамзаттың өтелмес қарызы жатқанын сеземіз бе?
Сән бе, әлде экологиялық қылмыс па?
Жылдам сән — бұл бірінші кезекте ресурстарды аяусыз талан-таражға салу. БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясының (UNECE) дерегінше, сән индустриясы әлемдегі таза су қорын ең көп ысырап ететін алпауытқа айналды. Біз күнделікті киетін қарапайым бір мақта футболкасын өндіру үшін 2700 литр су жұмсалады. Бұл — бір адамның екі жарым жыл ішетін суы. Ал сол киімді бояу кезінде пайдаланылатын химиялық заттардың 20%-ы ешқандай сүзгіден өтпестен тікелей өзендер мен мұхиттарға ағызылады.
Мәселе мұнымен бітпейді. Біз «арзан әрі әдемі» деп сатып алатын киімдердің басым бөлігі — полиэстерден, яғни мұнайдан жасалған пластиктен тұрады. Эллен Макартур қорының зерттеуі сүйенсек, киімдерді жуған сайын мұхитқа миллиондаған микропластик бөлінеді. Демек, бүгін киген сәнді жейдеңіз ертең мұхиттағы балықтың асына, ал бүрсігүні сіздің дастарқаныңызға айналуы әбден мүмкін.
Тігін машинасының астындағы тағдырлар
Бұл индустрияның ең қараңғы тұсы — оның әлеуметтік бет-бейнесі. Киімнің бағасын төмен ұстап тұру үшін алпауыт компаниялар өндірісті Бангладеш, Вьетнам және Эфиопия секілді елдерге көшірген. Ондағы тігіншілердің жағдайын Халықаралық еңбек ұйымы (ILO) «қазіргі заманғы құлдық» деп сипаттайды. Олар күніне 14-16 сағат бойы қауіпті ғимараттарда, ешқандай әлеуметтік пакетсіз және күнкөріске жетпейтін тиын-тебенге жұмыс істейді.
2013 жылғы Рана-Плаза кешенінің құлауы бұл жүйенің қаншалықты шірігенін көрсетті. Мыңнан астам адамның өмірін қиған сол қасіреттен кейін де әлемдік брендтер жауапкершіліктен қашудың сан түрлі жолын тауып келеді. Біз киген киімнің әрбір тігісінде сол мұқтаж жандардың көз жасы мен маңдай тері бар десек, артық айтқандық емес.
Тұтынушылық психоз: Неге біз тоқтай алмаймыз?
McKinsey & Company сарапшыларының айтуынша, қазіргі адамдар 2000-шы жылдармен салыстырғанда 60%-ға көп киім сатып алады, бірақ оны екі есе аз уақыт киеді. Мұның сыры — «жасанды тапшылық» пен «тренд қуу» психологиясында. Брендтер апта сайын жаңа топтама шығару арқылы бізде «қалып қоямын» деген қорқыныш (FOMO) оятады. Сапасыз матадан тігілген киім екі-үш рет жуылған соң өз түрін жоғалтады, ал біз тағы да дүкенге жүгіреміз. Бұл — шексіз айналым, ал оның соңы — Чилидегі Атакама шөлінде немесе Африка жағалауларында тау болып үйілген киім қоқыстары.
Сән — бұл өзіңді көрсетудің құралы болуы тиіс, бірақ ол табиғат пен адам құқығын таптау есебінен келмеуі керек. Әлемдік зерттеулер бізге бір ғана жол қалғанын меңзейді: сапаны саннан биік қою. Киімді аз сатып алу, екінші қолдан кию (thrift) және этикалық брендтерді қолдау — бұл жай ғана тренд емес, бұл планетаның болашағы үшін жасалатын қадам.
Келесі жолы кассада тұрғанда өзіңізге сұрақ қойыңыз: бұл киім расымен де маған керек пе, әлде мен жай ғана «жылдам удың» кезекті дозасын алып жатырмын ба?
