STEPPENEWS.KZ: Егер сізден біреу «Дүниежүзінде неше мұхит бар?» деп сұраса, нық сеніммен «Бесеу!» деп жауап беріңіз. Көпшілігіміз мектеп қабырғасында «дүниежүзінде төрт мұхит бар» деп жаттап өстік. Тынық, Атлант, Үнді және Солтүстік Мұзды мұхиттары. Алайда соңғы жылдары карталарға ресми түрде бесінші мұхит қосылды. Ол қайдан шықты? Оны кім ойлап тапты? Бұл мақалада біз планетамыздың су айдынындағы «ұлы төңкерістің» себептерін талдаймыз.
Жаңа есім емес, ескі таныс
Шын мәнінде, «Оңтүстік мұхит» деген термин жаңалық емес. XVIII ғасырда Джеймс Кук өзінің саяхаты кезінде Антарктида айналасындағы сулардың өзгешелігін байқап, оны бөлек атауды ұсынған. Бірақ 1953 жылы Халықаралық гидрографиялық ұйым (IHO) бірыңғай стандарт үшін бұл атауды алып тастап, оны басқа мұхиттардың құрамына қосып жіберген.
Тек 2000 жылы ғалымдар мен гидрографтар ортақ мәмілеге келіп, бұл су айдынының дербес екенін қайта мойындады.
Неге ол бөлек мұхит деп саналады? (Басты дәлелдер)
Ғалымдар Оңтүстік мұхитты бөліп көрсету үшін бірнеше маңызды аргумент келтіреді. Оның басты айырмашылығы — ол құрлықтармен емес, ағыспен шектеледі.
«Мұхиттық қорған» — Антарктиданы сағат тілімен айналып ағатын бұл алып ағыс басқа мұхиттардың жылы суын өткізбейді. Ол суды оқшаулап, өзіндік суық әрі бірегей экожүйе қалыптастырады.
Химиялық құрамы: Мұндағы судың тұздылығы мен оттегі мөлшері көршілес Атлант немесе Үнді мұхиттарынан мүлдем өзгеше.
Экология: Мұнда тек осы өлкеге ғана тән крильдер, киттердің ерекше түрлері мен пингвиндер мекендейді.
Бес мұхиттың «мінезі»: Қайсысы несімен ерекше?
Енді картамыздағы бес алыптың басты айырмашылықтарына тоқталайық:
Тынық — Алып әрі терең. Жер шарының 1/3 бөлігін алып жатыр. Егер барлық құрлықты біріктірсе, ол бәрібір Тынық мұхитынан кіші болар еді.
Атлант — Тұзды әрі жас. Ең қарқынды зерттелген мұхит. Оның ортасында әлемдегі ең ұзын су асты тау жотасы орналасқан.
Үнді — Ыстық әрі экзотикалық. Суының жылылығы сонша — кей жерлерде маржандар мен тропикалық балықтар үшін нағыз «жұмақ» саналады.
Оңтүстік — Суық әрі дауылды. Ең биік толқындар мен «батыстан соққан желдің өті» осында. Ол — планетаның басты «салқындатқышы».
Солтүстік Мұзды — Тұщы әрі мұзды. Көлемі кішкентай болғанымен, Арктиканың экологиялық тепе-теңдігін сақтап тұрған ең маңызды қалқан.
Бесінші мұхитты тану маңызды? Бұл жай ғана картаға жаңа ат жазу емес. Бұл — климаттың өзгеруін зерттеу үшін өте маңызды қадам. Оңтүстік мұхит атмосферадағы көмірқышқыл газының үлкен бөлігін жұтып, жер шарының қатты қызып кетпеуін қадағалайды.
Бүгінгі таңда National Geographic-тен бастап, әлемдік жетекші ғылыми институттар бес мұхит жүйесін ресми қолдады.
