Коммуналдық қызметтер қымбаттады. Ақшаның қайда жұмсалып жатқанын қалай тексеруге болады?

Күн суыта бастағанда коммуналдық төлем түбіртегіндегі сома айтарлықтай өседі: электр энергиясы мен жылуға жұмсалатын шығын көбейеді. Алайда мәселе әрдайым тек тұтынылған жылу көлемінде емес. Түпкілікті төлем сомасына тарифтердің өзгеруі де әсер етеді.

Коммуналдық қызметтердің құны неге қымбаттайды? Биыл Алматы мен Астанада тарифтер қаншалықты өсті? Осы сұрақтарға Qazaq Expert Club-тың құрылыс саласындағы сарапшысы Диляра Сейітнұрова жауап береді.

Тариф неге өседі?

Сарапшының айтуынша, Қазақстанда 2023 жылдан бері «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы жұмыс істейді. Ол коммуналдық кәсіпорындарға тариф арқылы инфрақұрылымды жаңартуға қаражат тартуға мүмкіндік береді. Өз кезегінде қызмет көрсетуші бекітілген инвестициялық бағдарлама бойынша міндеттемелер қабылдайды. Онда қандай нысандардың қашан жаңғыртылуы тиіс екені көрсетіледі.

«Мұндай инвестициялар желілер мен жабдықтардың тозуына байланысты қажет. Қыста жылу магистралінде апат болса, бірнеше үй ғана емес, тұтас бір аудан жылусыз қалуы мүмкін».

Бұл ретте инфрақұрылымды жаңарту тек тариф есебінен қаржыландырылмайды. Коммуналдық салада бюджет қаражаты мен қарыз қаражаты да пайдаланылады.

«Екі жыл ішінде бағдарлама аясында тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласына шамамен 605 млрд теңге тартылды. 12,3 мың шақырым инженерлік желі жөнделді, ал олардың орташа тозу деңгейі 6,2 пайыздық тармаққа төмендеді. 2029 жылға қарай сумен жабдықтау, су бұру және жылумен жабдықтау желілерінің тозуын 40%-ға дейін төмендету жоспарланып отыр», – дейді сарапшы.

Сонымен бірге ол тарифтердің өсуін бір ғана себеппен түсіндіруге болмайтынын атап өтеді. Мысалы, жылу құнына отынның, электр энергиясы мен материалдардың бағасы, сондай-ақ қызметкерлердің жалақысына, жабдықтарды күтіп ұстауға және жөндеуге жұмсалатын шығындар әсер етеді. Табиғи монополияларды реттеу комитетінің түсіндіруінше, жылу өндіру құнының едәуір бөлігін отын шығындары құрайды.

Бұл ретте тариф пен түбіртектегі сома – екі бөлек нәрсе. Тариф қызметтің бір бірлігінің құнын көрсетеді, ал түпкілікті төлем тұтыну көлеміне де байланысты. Мысалы, күн қатты суытқан айда үй көбірек жылу тұтынуы мүмкін. Сондықтан тариф өзгермесе де, есептелген төлем өседі. Төленетін сомаға ҚҚС та әсер етеді.

Тарифтер қаншалықты өзгерді?

Диляра Сейітнұрованың айтуынша, тарифтер қалаға, қызмет көрсетуші кәсіпорынға және қызмет түріне қарай ерекшеленеді. 2026 жылғы наурыздың соңына дейін қолданыста болған мораторий аяқталғаннан кейін бірқатар өңірде жаңа тарифтік шешімдер күшіне енді.

Мысалы, Астанада 2026 жылғы сәуірден бастап халық үшін ауызсу тарифі шамамен 29%-ға – ҚҚС-сыз текше метріне 79,77 теңгеден 102,90 теңгеге дейін өсті. Алайда су тарифінің 29%-ға көтерілуі коммуналдық төлем түбіртегіндегі жалпы соманың да дәл осынша өскенін білдірмейді. Өйткені түбіртекте басқа да қызметтер бар.

Алматыда да жылу тарифтері жыл ішінде өзгерді. «Алматы жылу желілері» жариялаған деректерге сәйкес, 2026 жылғы 1 қазаннан бастап «халық» санатындағы тұтынушылар үшін тариф ҚҚС-сыз бір гигакалорияға 8 682,12 теңгені құрайды. Жалпыүйлік есепке алу құралы бар үйлер үшін бөлек мөлшерлеме белгіленген – 8 542,66 теңге. Сондықтан төлем сомаларын салыстырғанда нақты өз үйіңізге қолданылатын тарифті және төлем есептелген кезеңді ескеру маңызды.

Мысалы: «Астанада тұратын төрт адамнан тұратын отбасын алайық. Егер олар бір айда 24 текше метр суық су тұтынса, бұрынғы тариф бойынша қызмет құны ҚҚС-сыз шамамен 1900 теңге болар еді. Ал сәуірден бастап қолданыстағы тариф бойынша шамамен 2500 теңге шығады. Яғни су тұтыну көлемі бірдей болғанымен, айырмашылық шамамен 600 теңгені құрайды».

Түбіртектің бір жолындағы өсім аса үлкен болып көрінбеуі мүмкін. Бірақ бірнеше қызмет бойынша төлем өзгерсе, жалпы айырмашылық айтарлықтай байқалады. Мысалы, қыстағы шартты коммуналдық төлем 28 мың теңгеден 34 мың теңгеге дейін өсуі мүмкін. Мұндай өсімнің себебін түсіну үшін түбіртектегі әр жолды жеке салыстыру қажет: тарифтерді, есептегіш көрсеткіштерін, жылу үшін есептелген соманы және басқа төлемдерді.

Қызмет көрсетушінің қандай жұмыстарды орындауға уәде бергенін қалай білуге болады?

Бекітілген инвестициялық бағдарламада нақты іс-шаралар тізімі мен оларды орындау мерзімдері көрсетіледі. Тарифтер, инвестициялық бағдарламалар және олардың орындалуы туралы есептер жөніндегі ақпаратты қызмет көрсетуші кәсіпорынның және Табиғи монополияларды реттеу комитетінің (ТМРК) аумақтық департаментінің сайттарынан табуға болады.

«Өз ауданыңызда қандай жұмыстар жоспарланғанын қарап шығыңыз, – деп кеңес береді Сейітнұрова. – Мүлік иелерінің бірлестігінен (МИБ) немесе пәтер иелері кооперативінен (ПИК) үйге қатысты желілерде жөндеу жүргізілген-жүргізілмегенін нақтылаңыз. Алайда дәл сіздің аулаңызда жұмыс жүргізілмеуі бағдарламаның орындалмай жатқанын білдірмейді. Қызмет көрсетуші бірден бірнеше орамға қызмет ететін магистральді немесе басқа нысанды жаңғыртып жатқан болуы мүмкін».

Сарапшының айтуынша, егер есепте белгілі бір жұмыс орындалды деп көрсетілсе, бірақ тұрғындардың бұған күмәндануына негіз болса, қызмет көрсетуші кәсіпорын мен реттеуші органнан түсініктеме сұратуға болады. ТМРК бекітілген инвестициялық бағдарламалардың орындалуын бақылайды. Заңбұзушылық анықталған жағдайда уақытша өтемдік тариф енгізу тетігі қарастырылған.

«Егер батареялар суық болса, су үзіліспен берілсе немесе бір жерде апат қайта-қайта қайталанса, оның күндерін тіркеп, суретке түсіріңіз және қызмет көрсетушіге жолдаған өтініштеріңіздің нөмірлерін сақтаңыз. Егер мәселе бүкіл үйге қатысты болса, оны МИБ немесе ПИК арқылы ұжымдық өтініште көрсетуге болады. Қызмет сапасы талапқа сай болмаса немесе қызмет көрсету ұзақ уақытқа тоқтатылса, тексеру жүргізу және төлемді қайта есептеу үшін қызмет көрсетушіге жүгініңіз.

Әрекет ету тәртібі нақты қызмет түрі мен жағдайға байланысты. Сондықтан алдымен мәселені тіркеп алу маңызды. Есіңізде болсын, тұрғын ретінде сіз төлемнің ненің есебінен өскенін, қандай жұмыстар уәде етілгенін және олардың орындалған-орындалмағанын білуге құқылысыз », – деп түйіндейді сарапшы.