STEPPENEWS.KZ: Бүгінгі нарықта зауыт-қоймасы бүтін, кеңсесінде қызметкерлері ары-бері сабылған, тіпті ресми есептерінде «тіршілік нышаны» бар кәсіпорындар аз емес. Алайда, бұл көрініс — алдамшы. Олардың іс жүзінде не нарыққа, не ел экономикасына берер пайдасы жоқ. Экономистер мұндай құрылымдарды zombie companies немесе «зомби-компаниялар» деп атайды. Бұл — экономикалық айналымды тежеп, өсімнің жолын бөгейтін «паразит» құрылымдар.
Зомби-компания деген не?
Зомби-компания — өз бетінше пайда тауып, дами алмайтын, бірақ түрлі жасанды жолдармен нарықта «ілініп» тұрған бизнес түрі. Мұндай кәсіпорынның өзегін өндіріс емес, бітпейтін қарыз, банктердің «төзімі» немесе мемлекеттің қайтарымсыз субсидиялары құрайды. Олардың тапқан-таянғаны негізгі борышын өтемек түгілі, несиенің үстеме пайызын жабуға ғана әрең жетеді.
Мұндай құрылымдардың негізгі сипаты: олар жаңа технологияға қаржы бөлмейді, ішкі менеджментті жаңартпайды және бәсекеге мүлдем қабілетсіз. Олардың бар мақсаты — кезекті несиеге қол жеткізіп, тағы бір күнге «ажалды» шегере тұру.
Нарық заңы неге ақсайды?
Нарықтың қатал, бірақ әділ заңы бойынша, тиімсіз бизнес банкротқа ұшырап, сахнадан кетуі тиіс. Бұл — табиғи іріктеу процесі. Бірақ зомби-компаниялар бұл заңды айналып өтудің айласын тапқан.
Оған бірнеше себеп бар. Біріншіден, арзан несиелер дәуірі компанияларға ескі қарызын жаңа қарызбен жабуға мүмкіндік берді. Екіншіден, мемлекеттік саясаттағы «әлеуметтік салдардан» қорқу факторы басым. Ірі кәсіпорын жабылса, жұмыссыздық белең алады деген желеумен тиімсіз зауыттарға бюджеттен миллиардтап қаржы құйылады. Үшіншіден, екінші деңгейлі банктер де шығынға батқан клиентін банкрот деп тануға асықпайды. Себебі бұл банктің өз балансындағы «нашар несиелердің» үлесін көрсетіп қояды.
Экономикалық «тромбтардың» зардабы
Зомби-компаниялар — жай ғана әлсіз бизнес емес, олар сау экономиканың қуатын соратын қауіпті құбылыс. Олардың зияны бірнеше бағытта байқалады:
-
Ресурстардың тұралап қалуы: Егер тиімсіз зауыттарға жұмсалған капитал мен жұмыс күші инновациялық стартаптарға бағытталғанда, экономикалық өсім әлдеқайда жылдам болар еді.
-
Бәсекені тұншықтыру: Мемлекеттік қолдауға сүйенген зомбилер бағаны жасанды түрде төмендетіп, нағыз еңбекпен дамып жатқан сау компанияларды нарықтан ығыстырып шығарады.
-
Тоқырау қаупі: Жапонияның 1990-жылдардағы тәжірибесі бұл жолдың соңы «жоғалған онжылдықтарға» әкелетінін дәлелдеді. Тиімсіз фирмаларды қолдаудың кесірінен елдің технологиялық көшбасшылығы әлсіреп, даму қарқыны тежелді.
Зомби-компаниялардың қаптап кетуі — экономиканың «иммунитеті» төмендегенінің белгісі. Нарықтың саулығын сақтау үшін кейде жасанды түрде демеу бергеннен гөрі, «өлі» құрылымдармен уақытында қоштаса білген абзал. Нағыз даму — ескі жүйе келмеске кетіп, оның орнына сау бәсеке мен жаңа идеялар келгенде ғана басталады.
