STEPPENEWS.KZ: Соңғы жылдары ақпарат тұтыну мәдениеті түбегейлі өзгерді. TikTok, Reels және Shorts сияқты қысқа видеолардың үстемдігі бізді жаңа шындыққа бейімделуге мәжбүр етті. Бүгінде 15-60 секундтық формат — жай ғана көңіл көтеру құралы емес, миымыздың жұмыс істеу алгоритмін өзгертіп жатқан жаһандық феномен. Алайда, бұл жердегі басты мәселе уақыттың қысқалығында емес, нейробиологиялық деңгейдегі өзгерістерде жатыр.
Ең алдымен, ғылым «назар аудару қабілетінің» (attention span) қысқарып бара жатқанын дабыл қағып айтуда. Торонто университеті мен Microsoft Research зерттеулері көрсеткендей, цифрлық ортада контентті үздіксіз ауыстыруға дағдыланған адамдарда ақпаратты терең өңдеу қабілеті айтарлықтай төмендейді. TikTok-тың «скролл + жаңа стимул» принципі миды әр секунд сайын дофаминдік қуат алып отыруға үйретеді. Бұл механизм адамды баяу оқылатын мәтінге, ұзақ видеоларға немесе күрделі аналитикалық ойларға төзімсіз етеді. Ғылыми тілмен айтқанда, бізде «бөлшектенген назар» (fragmented attention) қалыптасып үлгерді.
Дегенмен, бұл процесті біржақты «ақымақтану» деп атауға болмайды. Калифорния университетінің медиапсихологтары қысқа контенттің де өз пайдасы бар екенін алға тартады. Мұндай формат визуалды ойлауды, трендтерді қағып алуды және ақпаратты жедел қабылдауды дамытады. Яғни, қазіргі адамның реакция жылдамдығы бұрынғыдан жоғары, бірақ рефлексия, яғни терең ойлану қабілеті әлсіреп барады. Бұл — интеллектің жойылуы емес, ойлау стилінің трансформациясы.
Бұл трансформацияның ең үлкен соққысы «deep work» немесе терең шоғырлану қабілетіне тиіп отыр. Стэнфорд университетінің ғалымдары multitasking пен контентті жиі алмастыру аналитикалық ойлауды тежейтінін дәлелдеді. Себеп-салдар байланысын құру мен есте сақтау қабілеті нашарлайды, өйткені қысқа контентке үйренген ми күрделі тапсырмалардан «ләззат» ала алмайды. Күрделі кітапты оқу дофаминді бірден бермейтіндіктен, ми оны «пайдасыз» немесе «жалықтырғыш» жұмыс ретінде қабылдай бастайды.
Бұл үрдістің әлеуметтік салдары да аз емес. Бүгінде қоғамда «оқыдым» емес, «көрдім» мәдениеті басым. Пікірлер қысқарып, аргументтер жеңілдеп барады. Бұл әсіресе саяси және әлеуметтік тақырыптарда қауіпті, өйткені 15 секундтық видео контексті алып тастап, тек жалаң эмоцияны алға шығарады. Нәтижесінде, күрделі мәселелер беткі қабатта ғана талқыланып, тереңдік жоғалады.
Қорыта айтқанда, TikTok бізді ақылдырақ та, ақымақ та қылған жоқ. Ол бізді тек «асығыс» қылды. Қысқа контент — бұл жай ғана құрал. Оның сіздің дамуыңызға зиян не пайда әкелуі тек тұтыну мөлшері мен оны ұзақ форматтармен (кітап, мақала, аналитика) қаншалықты теңгере алатыныңызға байланысты. Мәселе TikTok-тың алгоритмінде емес, мәселе — біз өзімізге шынайы ойлау үшін қанша уақыт қалдыратынымызда.
