Қазақ мифологиясы мен ауыз әдебиетінде «жын» ұғымы әртүрлі мағынада қолданылады. Бір жағынан, бұл көзге көрінбейтін тылсым күштер болса, екінші жағынан – адамның мінез-құлқындағы ұстамсыздық, ессіздік немесе құмарлық. «Жын ұрғандай», «жыны келді» деген тіркестер адамның қалыпты жағдайдан шығып, ашуға берілуін сипаттайды. Ата-бабаларымыз тазалық пен сақтықты жын-шайтаннан қорғанудың ең тиімді жолы деп білген. Шаруашылықта да, сапарда да мұқият дайындалған адамға сыртқы күштердің әсері болмайтыны айтылады. Бұл мақалдар Жын туралы халықтық наным-сенімдерді көрсете отырып, адамды сабырлыққа, жинақылыққа және әр ісіне мұқият болуға шақырады. Ойынның түбі шынға, қалжыңның түбі жынға айналып кетпеуін қадағалау – парасаттылықтың белгісі.
Жын туралы таңдаулы мақалдар
- Екі тізгін жоқ болса, ат басын адам бұра алмас; екі тартпа жоқ болса, бұраңдаған атқа адам міне алмас; бәрі бірдей сай болса, шайтан түгіл жын алмас.
- Сауын саусаң бие сау – боз қырау түспей суалмас; түйткіл тартсаң түйе сау – ауру-бәле, жын алмас.
- Ойын түбі шынға кетеді, шайтан түбі жынға кетеді.
- Жынданған жауға шапқандай.
- Жын ұрғандай.
- Жын қуғандай.
- Жын-шайтан аралас.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бәрі бірдей сай болса, шайтан түгіл жын алмас» мақалының негізгі ойы қандай?
Бұл мақал дайындықтың және ұқыптылықтың маңыздылығын көрсетеді. Егер адамның сайманы сай, ісі тиянақты болса (аттың тізгіні, тартпасы дұрыс болса), оған ешқандай сыртқы күш, тіпті тылсым күштер де зиян тигізе алмайды. Бұл – адам өз тағдырына өзі жауапты деген сөз.
Бие мен түйе сүті туралы мақалдың денсаулыққа қатысы бар ма?
Иә, «Түйткіл тартсаң түйе сау – ауру-бәле, жын алмас» деген жолдар шұбаттың (түйе сүтінің) шипалық қасиетін меңзейді. Халық ұғымында кейбір аурулар (әсіресе жүйке аурулары) «жын» деп қабылданған, ал түйе сүті сондай дерттерге дауа деп есептелген. Жын туралы ізденістерде медицина мен мифологияның астасып жатқанын көруге болады.
«Ойын түбі шынға кетеді» деген ескерту нені білдіреді?
Адамдар кейде қалжыңдап отырып, шектен шығып кетеді. Артық айтылған сөз немесе ауыр әзіл соңында ренішке, ұрысқа («жынға») ұласуы мүмкін. Бұл мақал әзілдің де шегі болуы керектігін, әйтпесе оның соңы жамандыққа апаратынын ескертеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
