Қазақ қоғамында «жұрт» ұғымы жеке адамның өмірінде шешуші рөл атқаратын қуатты күш ретінде қабылданады. Ата-бабаларымыз «Жұрт не дейді?» деген сұраққа ерекше мән беріп, әрбір іс-әрекетін көпшіліктің пікірімен санаса отырып жасаған. Қоғамнан жырақ өмір сүру мүмкін емес, себебі адамның қуанышы мен қайғысы, абыройы мен беделі осы ортамен тікелей байланысты. Көпшіліктің сыны – ең қатал сот, ал оның алғысы – ең жоғары марапат саналған. Бұл жинақтағы Жұрт туралы мақал-мәтелдер халықтың бірлігін, қоғамдық пікірдің салмағын және елмен етене араласудың маңызын көрсетеді. Жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен бірге адасуды артық көрген халық даналығы ұжымшылдыққа үндейді. Сонымен қатар, бұл нақылдарда көпшілікке жағудың қиындығы және басшы мен бұқара арасындағы нәзік қарым-қатынас мәселелері де қозғалады. Ел ішіндегі татулық пен сыйластық – мемлекеттің тұрақтылығының кепілі екенін бабаларымыз ерте түсінген.
Жұрт туралы таңдаулы мақалдар
- Құдіретің келсе, жұртқа қашқан бұзауды қайтарып көр.
- Қас жақсының белгісі, қайғысын жұртқа білгізбес.
- Қасық тары ботқа болмас, ботқа болса да жұртқа болмас.
- Тентек жұртқа тентек, өзіне мақұл.
- Өз жарыңды жаттай күт, жат көрсін де түңілсін; бір-біріңді қадір тұт, жұрт үлгі алсын, үңілсін.
- Қарның ашса қазан ас, ет болмаса сазан ас; сазан тамақ емес пе, сазанды жұрт жемес пе.
- Мынау атты жұрт көргендей тәуір ғып бер, болмаса бәрін құртып жауыр ғып бер.
- Мәртебең биік болса, жұрт алыстан көреді; жақының да, жатың да сәлем береді.
- Әкімің дұрыс болмаса, жұрт бұзылады; саудаң дұрыс болмаса, нарық бұзылады.
- Жұртты жеген жігітте күй болмайды, шабақ жеген шортанда ми болмайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тентек жұртқа тентек, өзіне мақұл» деген мақалдың астарында қандай ой жатыр?
Бұл мақал адамның өзіне-өзі сыни көзқараспен қарай алмайтындығын меңзейді. Қоғамдық тәртіпке бағынбайтын, мінезі қиқар адамды жұрт «тентек» деп сөккенімен, ол өзінің әрекетін дұрыс деп санайды. Жұрт туралы айтылған мұндай сөздер адамды көпшілік пікіріне құлақ асуға және өзімшілдіктен арылуға шақырады.
Қазақ дәстүрінде қайғыны жұртқа білдірмеу неліктен маңызды саналған?
«Қас жақсының белгісі, қайғысын жұртқа білгізбес» деген сөз ерік-жігері мықты, сабырлы адамды сипаттайды. Басына түскен ауыртпалықты жария етіп, өзгелердің аяушылығын тудыру немесе дұшпанын қуанту – тектілікке жат қылық. Нағыз азамат ішкі мұңын жасырып, ел алдында еңсесін тік ұстай білуі керек.
Басшы мен жұрттың арақатынасы мақалдарда қалай көрініс тапқан?
Халық даналығында әкім мен қарапайым халықтың тағдыры біртұтас қарастырылады. Егер басшы әділ болмаса, ел ішінде береке кетіп, азғындық басталады. Жұрт туралы нақылдарда әлеуметтік әділеттілік пен басқару жүйесінің дұрыстығы қоғамның саулығы үшін маңызды фактор ретінде атап көрсетіледі.
Отбасылық сыйластықтың жұртқа қандай қатысы бар?
Ерлі-зайыптылардың өзара қарым-қатынасы тек екеуара мәселе емес, ол бүкіл ауылға үлгі болатын қоғамдық құбылыс. Егер ері мен әйелі бір-бірін сыйлап, қадірлесе, сырт көз (жұрт) оларға қызыға әрі құрметпен қарайды. Бұл жастарға үлгі болып, қоғамдағы отбасылық құндылықтарды нығайтуға септігін тигізеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
