Қазақ даласының кеңдігі мен еркіндігін желден артық сипаттайтын құбылыс жоқ шығар. Сарыарқаның самал желі мен ызғарлы бораны халықтың мінезімен, тағдырымен астасып жатыр. Жел – табиғаттың тынысы ғана емес, ол жаңалықтың жаршысы, өзгерістің бастауы ретінде қабылданады. Сонымен қатар, халық фольклорында жел тұрақсыздықтың, бос сөздің және уақытша нәрсенің символы ретінде де жиі қолданылады. «Жел сөз» тіркесі өсек-аяң мен дәлелсіз қауесетті білдірсе, «желмен жарысу» бекершілікті немесе шапшаңдықты бейнелейді. Осы беттегі Жел туралы мақал-мәтелдер табиғаттың осы тылсым күшіне қатысты халықтық бақылауларды топтастырады. Мұнда себеп-салдар байланысы, адамның мінез-құлқы және тағдырдың құбылмалылығы жайлы терең философиялық ойлар жатыр. Желдің бағытына қарап ауа райын болжаған бабаларымыз оның әрбір лебінен мән іздеген.
Жел туралы таңдаулы мақалдар
- Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды.
- Жел — жердің тынысы.
- Жел сөз — желге ұшады.
- Жел айдаған қаңбақ.
- Желмен келген, желмен кетер.
- Жел қатты болса, дауыл болады.
- Жел ескен жаққа шөп қисаяды.
- Желсіз түн — тыныш түн.
- Жел — табиғаттың үні.
- Жел тұрса, теңіз толқиды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды» мақалының астарлы мағынасы қандай?
Бұл мақал кез келген оқиғаның немесе әңгіменің негізсіз туындамайтынын білдіреді. Егер ел ішінде бір қауесет тараса немесе бір жағдай болса, оның түбінде міндетті түрде бір себеп немесе шындық жатыр. Жел туралы айтылған бұл нақыл қоғамдық пікірдің қалыптасу заңдылығын түсіндіреді.
«Жел сөз» деген ұғым нені білдіреді?
«Жел сөз» – ешқандай дәлелі жоқ, бос, өтірік немесе өсек сөздер. Ондай сөздер желге ұшқандай тез тарап, тез жоғалады, ешкімге пайда әкелмейді. Халық даналығы адамды салмақты болуға, айтқан сөзіне жауап беруге және бос сөз қуаламауға шақырады.
«Желмен келген, желмен кетер» деп қандай жағдайда айтылады?
Бұл сөз оңай олжаға немесе еңбексіз келген байлыққа қатысты айтылады. Адал терің тамбаған дүние қалай тез келсе, солай тез жоғалады, оның берекесі болмайды. Сондай-ақ, тұрақсыз бақ пен кездейсоқ сәттіліктің баянсыздығын сипаттау үшін де қолданылады.
Жел мен адам мінезінің ұқсастығы бар ма?
Иә, «жел айдаған қаңбақ» немесе «жел ескен жаққа қисаю» сияқты тіркестер тұрақсыз, өз пікірі жоқ, кім не айтса соған ере беретін адамдарды суреттейді. Мұндай адамдарда принцип болмайды, олар жағдайға қарай құбылып отырады. Мақалдар мұндай мінезді сынға алады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
