Қазақ тілінде «жазық» сөзі екі түрлі мағынада қолданылады: бірі – көз жеткісіз кең дала, теп-тегіс жер болса, екіншісі – кінәсіздік, ақ адал болу дегенді білдіреді. Халқымыздың дүниетанымында бұл екі ұғым астасып жатыр. Кең далада еркін өскен қазақ мінезі де жазықтай кең, ақкөңіл болуды қалайды. Адамның маңдайының жазық болуы – оның ақылдылығы мен ашықтығының белгісі деп жорылған. Сонымен қатар, «жазықсыз жан» ұғымы ар-ождан тазалығын көрсетеді. Жазық туралы мақал-мәтелдер осы физикалық және рухани түсініктерді қатар қамтиды. Даланың кеңдігі мен адам жанының пәктігін байланыстыратын бұл нақылдар терең философиялық ойға жетелейді. Төмендегі сөздерден бабаларымыздың табиғат пен адам болмысына қаншалықты жіті қарағанын байқауға болады.
Жазық туралы таңдаулы мақалдар
- Ат болатын құлынның бауыры жазық келер, адам болар баланың маңдайы жазық келер.
- Естіген құлақта жазық жоқ.
- Сенде жазық жоқ, менде азық жоқ.
- Жер бауыры жазық.
- От түтінсіз болмас, Жігіт жазықсыз болмас.
- Балам жыланнан қашқандай, жазықтан да қаш.
- Есіткен құлақта жазық жоқ
Жиі қойылатын сұрақтар
«Естіген құлақта жазық жоқ» деген мақал қай кезде айтылады?
Бұл мақал біреуден естіген хабарын жеткізуші адамның кінәсі жоқ екенін білдіреді. Хабаршы жағымсыз жаңалық әкелсе де немесе өсек сөзді естіп қалса да, оған жауапкершілік артылмайды, өйткені ол – тек дәнекер. Жазық туралы сөздердің ішінде бұл нақыл қарым-қатынас этикасын реттеу үшін жиі қолданылады.
«Балам жыланнан қашқандай, жазықтан да қаш» деп неге ескерткен?
Бұл жердегі «жазық» сөзі жала, орынсыз айып немесе жаман атқа қалу мағынасында қолданылуы мүмкін. Яғни, жазықсыз күйіп кетуден, жалаға ілігуден сақтан деген әкелік өсиет. Екінші мағынасы – тым ашық, панасы жоқ жазық жерде жауға немесе желге ұрынбау туралы сақтық шарасы болуы да ғажап емес.
«Сенде жазық жоқ, менде азық жоқ» тіркесінің астары қандай?
Бұл – дәрменсіздікті мойындау және қарсы тарапты ақтау сөзі. Мысалы, қонақ келгенде үй иесінің дастарханы жұтаң болса немесе біреу көмек сұрағанда қол ұшын бере алмаса, «сенің сұрағаныңның айыбы (жазығы) жоқ, бірақ менің мүмкіндігім (азығым) жоқ» деп ағынан жарылады. Бұл сыпайылық пен шынайылықтың белгісі.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
