Ырым – қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіндегі ерекше наным-сенім жүйесі. Ол діни қағидалардан бөлек, көбінесе табиғат құбылыстарын, жан-жануарлардың әрекетін немесе тұрмыстық жағдайларды бақылаудан туындаған. Ырымдардың астарында жақсылыққа үміт ету («жақсы ырым») немесе жамандықтан сақтану («жаман ырым», тыйым) жатыр. Мысалы, «бос бесікті тербетпе» деген тыйым баланың амандығын тілеуден туса, «жолың болады» деген сенім адамға рухани күш береді. Кейбір ырымдар бүгінгі күні ескіргенімен, көбісі әлі күнге дейін халық жадында сақталып, тәрбиенің бір құралы ретінде қолданылады. Дегенмен, халық даналығы шектен тыс ырымшыл болуды да құптамаған. Төменде келтірілген Ырым туралы мақалдар осы ескі нанымдардың мән-мағынасы мен оған деген халықтың көзқарасын көрсетеді.
Ырым туралы таңдаулы мақалдар
- Әр елден келін келер, әртүрлі ырым етер.
- Сорлы ырым етер, ырымы қырын кетер.
- Әр елден келін келер, Әр түрлі ырым келер.
- Надан адам ырымшыл болар, жаман жылқы арыншыл болар.
- Қазақ ырым етер, ырымы кейде қырын кетер.
- Бос бесікті тербетпе.
- Бір қолмен нан үзбе.
- Дастарханды аттама.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бос бесікті тербетпе» деген тыйымның мағынасы қандай?
Бұл – қазақ халқындағы ең қатаң тыйымдардың бірі. Бос бесікті тербету жаман ырымға, яғни баласыз қалуға немесе баланың шетінеуіне жорылған. Бесік – қасиетті құт мекені, ол тек сәби жатқанда ғана тербетілуі тиіс. Бұл тыйым жас ата-аналарды балаға мұқият болуға, оның өмірі мен денсаулығын бағалауға тәрбиелеу мақсатында айтылған. Ырым туралы сөз болғанда, мұндай тыйымдардың психологиялық қорғаныш қызметін атқарғанын көреміз.
«Надан адам ырымшыл болар» деген мақал ырымға қарсы ма?
Бұл мақал ырымның өзіне емес, соқыр сенімге және шектен тыс ырымшылдыққа бағытталған. Адамның білімі мен танымы таяз болған сайын, ол әр нәрседен қорқып, себепсіз үрейлене береді. Кез келген сәтсіздікті ырымға балап, өз жауапкершілігінен қашу – надандықтың белгісі. Халық даналығы «ырым – ырым, жырым – жырым» деп, оған тым қатты беріліп кетпеуді ескерткен.
Ырым мен тәрбиенің қандай байланысы бар?
Көптеген ырымдар мен тыйымдар («дастарханды аттама», «бір қолмен нан үзбе») балаларды ұқыптылыққа, тазалыққа және асқа құрметпен қарауға баулу үшін қолданылған. Балаға «бұлай істеуге болмайды, жаман болады» деп түсіндіру арқылы оны қауіптен сақтап, әдептілік ережелерін сіңірген. Яғни, ырымдардың көбі – ғасырлар бойы жинақталған педагогикалық тәжірибенің бір түрі.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
