Әрбір адам баласы үшін туған үйі мен өскен ошағы – жер бетіндегі ең қасиетті, ең жылы және қауіпсіз мекен. Қазақ халқы шаңырақтың тұтастығы мен отбасы мүшелерінің татулығын дүниедегі барлық байлықтан жоғары қойған. Үй – бұл тек төрт қабырға мен шатырдан тұратын баспана ғана емес, сонымен қатар ұрпақ тәрбиесінің бастауы, ұлттық құндылықтардың сақталатын алтын қоймасы. «Өз үйім – өлең төсегім» деп тегін айтылмаса керек, себебі адам тек өз шаңырағында ғана толыққанды тыныштық, еркіндік пен шынайы бақытты сезіне алады. Төмендегі Үй туралы мақал-мәтелдер топтамасы отбасылық құндылықтарды тереңірек түсінуге және бағалауға мүмкіндік береді. Мұнда ер азаматтың үйдегі қорған ретіндегі рөлі, әйелдің ұйытқы болу қасиеті және бала тәрбиесі жайлы салмақты ойлар қамтылған. Сонымен қатар, сыртқы қауіптен қорғану, туған жерді қадірлеу және ішкі ынтымақты сақтау мәселелері де дана бабалар нақылында айқын көрініс тапқан.
Үй туралы таңдаулы мақалдар
- Жаман үйден қосым артық, сынық ошақтан мосым артық.
- Үйден қырық қадам шыққан адам мүсәпір болады.
- Ұлға отыз үйден тыю, қызға қырық үйден тыю.
- Қараша үйден ханша шығар.
- Қуыс үйден құр шықпа.
- Атадан жақсы ұл туса – есіктегі басын төрге сүйрер, атадан жаман ұл туса – төрдегі басын жерге сүйрер.
- Жақсы болса алғаның, үйіңнен кісі кетпейді. Жаман болса алғаның, шын досың да шеттейді.
- Сүйекке ит ошақ басында кездесер, қуға қу намаздыгер-намазшамда кездесер.
- Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
- Жел тұрды десе, үйіңе арқан сал. Жау келді десе, қолыңа қылыш, қалқан ал.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Үйден қырық қадам шыққан адам мүсәпір» деген сөзді қалай түсіндіруге болады?
Бұл мақал өз үйіңнің қорғаны мен жайлылығының қадірін білдіреді. Адам үйінен ұзап шыққан сәттен бастап, түрлі қиындықтар мен қажеттіліктерге тап болады, өз еркіндігін белгілі бір деңгейде жоғалтады және өзгелерге тәуелді болуы мүмкін. Үй туралы нақылдарда өз ошағыңның жылуы ешнәрсеге тең келмейтіні жиі айтылады.
Қазақ тәрбиесіндегі «қырық үйден тыю» нені білдіреді?
Бұл – қоғамдық бақылау мен ұжымдық тәрбиенің көрінісі. «Қызға қырық үйден тыю» дегенде, қыз баланың әдебі мен тәрбиесіне тек ата-анасы ғана емес, бүкіл ауыл, көрші-қолаң жауапты екенін меңзейді. Егер жас буын теріс қылық жасаса, оны кез келген үлкен адам тыйып, жөн сілтеуге құқылы болған.
Ер адамның үйдегі және түздегі рөлі мақалдарда қалай суреттеледі?
Мақалдарда ер адам – сыртқы жаудан қорғайтын батыр, ал үйде – отбасының тірегі. Алайда, «Түзде батырмын, үйде құрт қайнатқан батырмын» деген әзіл-шыны аралас сөз кейбір ерлердің үйдегі ұсақ-түйек шаруаға араласуын немесе сырттағы қаһарының үйде түкке тұрғысыз болып қалатынын меңзейді. Ер адамның нағыз қайраты елі мен жерін қорғауда көрінуі тиіс.
«Қараша үйден ханша шығар» дегеннің мағынасы қандай?
Бұл сөз адамның тегі мен әлеуметтік жағдайы оның болашағын шектей алмайтынын білдіреді. Қарапайым, кедей отбасынан («қараша үй») шыққан қыз да өзінің ақылымен, тәрбиесімен және көркімен биік дәрежеге («ханша») жетуі мүмкін. Талант пен тектілік байлықпен өлшенбейтінін көрсететін керемет нақыл.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
