Түлкі – халық ауыз әдебиетінде айлакерліктің, қулықтың және ептіліктің символы. Ертегілерде түлкі үнемі алдап кететын кейіпкер болса, мақал-мәтелдерде оның бұл қасиеті өмірлік сабақ ретінде ұсынылады. Ата-бабаларымыз «Түлкінің қызылдығы өзіне сор» деп, әдемілік пен қулықтың кейде адамның басына бәле болып жабысатынын ескерткен. Түлкі аулау – қазақтың саятшылық өнерінің үлкен бір саласы, мұнда қыран бүркіт пен жүйрік тазының рөлі ерекше. Бұл мақалдар жинағы адамды заман ағымына бейімделуге, бірақ тым қатты қулыққа салынбауға үйретеді. Көптеген адамдар Түлкі туралы нақылдарды іздегенде, оның дипломатиялық қырларын да байқайды. Айлакерлік – қажет қару, бірақ оны шамадан тыс қолдану сенімнен айырылуға әкеледі.
Түлкі туралы таңдаулы мақалдар
- Заманың түлкі болса, тазы боп шал.
- Түлкі бұлаңға салар, қасқыр қыранға салар.
- Түлкі көрсең, тазыңды ерт.
- Түлкі алдаса да, ізін білдірмес.
- Түлкінің қызылдығы өзіне жау.
- Түлкінің құйрығы өзіне тұзақ.
- Түлкіге сенген тауықтан айрылады.
- Түлкіге тұзақ құрсаң да, ақылын құрта алмассың.
- Түлкінің тазыға айласы бар.
- Түлкідей бұлаңдап, қасқырдай жортақ.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Заманың түлкі болса, тазы боп шал» деген мақалдың заманауи мағынасы қандай?
Бұл – бейімделу туралы керемет кеңес. Егер қоғам, заман немесе жағдай қулыққа, айлаға құрылған болса («түлкі болса»), сен одан да епті, одан да жылдам («тазы») болуың керек. Қиындыққа мойымай, ақыл мен ептілікті қатар қолданып, жеңіске жету керектігін айтады. Түлкі туралы ең өзекті мақал осы.
Түлкінің қызылдығы неге өзіне жау?
Түлкінің терісі қымбат әрі әдемі болғандықтан, аңшылар оған қызығады. Сол сұлулығы үшін ол аңшының құрбаны болады. Бұл адам өміріне ауыстырғанда, байлық, сұлулық немесе атақ кейде адамға бақыт емес, қауіп әкелетінін білдіреді.
Түлкі мен тазының қарым-қатынасы мақалдарда қалай көрініс тапқан?
Түлкі қанша жерден қу болса да, оны алатын – жүйрік тазы. «Түлкінің тазыға айласы бар» дегенмен, түбінде шын жүйріктік пен табандылық қулықты жеңеді. Бұл адал күш пен шеберліктің айлакерліктен үстем екенін көрсетеді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
