Төр – қазақ үйінің ең құрметті, есіктен ең алыс орналасқан бөлігі. Ол жерге тек сыйлы қонақтар, ақсақалдар немесе билік иелері (төрелер) отырғызылған. «Төрге шығу» – мәртебенің, биік дәреженің белгісі. Алайда, халық даналығы төрге лайық болуды да қатаң талап еткен. «Төрге шықсаң – төрелік айт» деген сөз, құрметті орынға жайғасқан адамның сөзі де салмақты, шешімі әділ болуы керек екенін ескертеді. Лайықсыз адамның төрге шығуы ерсі саналған. Төр – тек жайлы орын емес, ол – жауапкершілік мінбері. Төмендегі Төр туралы мақалдар қазақтың этикетін, қонақжайлылығын және иерархиялық құндылықтарын айқын көрсетеді.
Төр туралы таңдаулы мақалдар
- Төрге шықсаң – төрелік айт.
- Төрге озғанның төсі кең.
- Төрге шыққан – төрелікке жарар.
- Төрге озған – төрелікке.
- Төрден орын берген – төрелігін берген.
- Төріңнен көрің жуық.
- Төріңде төрелік айтпа.
- Төрден төрелік айтқанша, босағадан бұйрық айт.
- Төрге шыққанның тілі ұзын.
- Төрде отырсаң да, төрелік айтпа.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Төріңнен көрің жуық» деген сөздің мағынасы қандай?
Бұл – өмірдің қысқалығы мен кәрілікті еске салатын ащы шындық. Әдетте жасы келген қарт адамдарға айтылады немесе өзі туралы айтқанда қолданылады. Яғни, құрметті орынға (төрге) жеткеніңмен, өмірдің соңы (көр — қабір) да алыс емес деген философиялық ой. Бұл адамды тәубеге келтіріп, уақытты бағалауға шақырады.
«Төрге шықсаң – төрелік айт» деп неге талап қойылған?
Төр – жай ғана отыратын жер емес, ол – ақылшылардың, билердің орны. Егер сені төрге шығарса, демек ел саған сенім артып отыр, сенен даналық, әділ сөз күтеді. Үндемей отыру немесе бос сөз айту төрде отырған адамға жараспайды. Төр туралы мақалдар адамның орнына қарай сөзі де ірі болуы керектігін меңзейді.
«Төрге озғанның төсі кең» деген нені білдіреді?
Бұл мақал жомарттық пен кеңпейілдікті сипаттайды. Төрге озатын адамның көңілі кең, дастарханы мол, ниеті ашық болуы керек. Сараң, іші тар адам төрге шықса да, оның беделі болмайды. «Төсі кең» болу – рухани байлықтың, мырзалықтың белгісі.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
