Қазақ халқында киім-кешек, оның ішінде сыртқы киім – тонның орны ерекше. Тон тек суықтан қорғайтын жылы киім ғана емес, сонымен бірге сый-құрметтің, дәулеттің және мәртебенің белгісі болған. «Ат – ердің қанаты, тон – ердің қуаты» демекші, сапалы теріден тігілген, жағалы тон кию кез келген жігіттің ажарын ашқан. Дәстүр бойынша құдаларға, сыйлы қонақтарға «ат мінгізіп, шапан (тон) жабу» – ең жоғарғы құрмет саналады. Халық ауыз әдебиетінде тон тігу өнері, оның пішімі мен жағасы туралы айтылатын ойлар терең тәрбиелік мәнге ие. Тон туралы мақалдарда істі ақылдасып шешу, үлкенді сыйлау және еңбекті бағалау мәселелері көтеріледі. Атадан балаға, анадан қызға мирас болған ісмерлік өнердің арқасында ұлттық киім үлгілері сақталып қалған. Төмендегі нақыл сөздер киім кию мәдениеті мен қоғамдық қатынастарды сабақтастырады.
Тон туралы таңдаулы мақалдар
- Кеңеспен пішкен тон келте болмас.
- Ел ағасыз болмас, тон жағасыз болмас.
- Кеңес қылған ел азбас, кеңінен пішкен тон тозбас.
- Аты-тоны бар кісіде, Әзіретәлінің күші бар.
- Адал адамның аты арып, тоны тозбас.
- Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер.
- «Қарағым» деген жылы сөз тон болып тәнді жылытпаса да, жанды
жылытады. - Ақыл – тозбайтын тон, білім – таусылмайтын кен.
- Апасының киген тонын сіңлісі де киеді.
- Ат көрмеген ат көрсе, шаба-шаба өлтірер; тон кимеген тон кисе,
қаға-қаға бітірер.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кеңеспен пішкен тон келте болмас» мақалының негізгі идеясы қандай?
Бұл мақал ұжымдық ақылдың, кеңесудің маңыздылығын көрсетеді. Ісмер тон пішер алдында оны жеті рет өлшеп, басқалармен ақылдасып пішсе, ол ешқашан қысқа немесе тар болып қалмайды. Өмірде де кез келген маңызды шешімді қабылдамас бұрын көппен ақылдасу керек, сонда қателік болмайды. Тон туралы бұл сөз даналық пен сақтыққа шақырады.
«Ел ағасыз болмас, тон жағасыз болмас» деген теңеу нені білдіреді?
Бұл – қоғамдық иерархия мен тәртіп туралы мақал. Тонның көркі мен жылуы жағасында болса, елдің көркі мен тірегі – оның басшысында, ақсақалында (ағасында). Жағасыз тонның сәні болмайтыны сияқты, басшысыз, ақыл айтар ағасыз елдің де берекесі болмайды. Бұл сөз үлкенді сыйлауға, басшыға бағынуға үндейді.
«Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер» мақалының тәрбиелік мәні неде?
Бұл мақал ұрпақ тәрбиесіндегі ата-ананың рөлін және еңбекке баулу дәстүрін сипаттайды. Ұл бала әкесіне қарап ерлердің ісін (оқ жону, қару жасау) үйренсе, қыз бала анасына қарап үй шаруасын, ісмерлікті (тон пішуді) меңгереді. Тон туралы айтылған бұл ой ұлттық педагогиканың негізін құрайды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
