Теке – ешкі түлігінің еркегі, отардың басшысы. Қазақ фольклорында теке көбінесе қырсықтықтың, жеңілтектіктің және сыртқы тұлғасымен ғана мақтанатын кейіпкердің бейнесін сомдайды. Оның сақалы мен мүйізі айбарлы көрінгенімен, іс жүзінде ол жыртқышқа қарсы тұрарлық қауқарсыз. «Сақал текеде де бар» деген сөз, жас пен қарттықтың белгісі тек сақал емес, ақыл мен парасат екенін меңзейді. Сонымен қатар, теке – шапшаңдықтың және тау-тасқа өрмелегіштіктің үлгісі. Бұл жинақтағы мақалдар сыртқы көрініс пен ішкі мазмұнның сәйкессіздігін, бос мақтаншақтықты және шынайы батырлықты ажыратуға көмектеседі. Көптеген оқырмандар Теке туралы қызықты теңеулерді іздеп, адам бойындағы жағымсыз қылықтардың сықақталғанын көреді.
Теке туралы таңдаулы мақалдар
- Бақ-бақ еткен текені қар жауғанда көрерміз. Батырсынған жігітті жау келгенде көрерміз.
- Теке де болса сүті болсын, қоян да болса еті болсын.
- Өзі келген текенің өзін айтпа, көзін айт.
- Қотыр теке қора былғар.
- Сақал текеде де бар.
- Жаман теке сүзіскек, жаман жігіт ұрысқақ.
- Атың тайғақ болса, ақ текенің мүйізімен тағала; заманың тайғақ болса, бір жақсыны сағала.
- Әркім тапқанын теке қояды.
- Жаман мерген теке атқан жеріне үш барады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бақ-бақ еткен текені қар жауғанда көрерміз» деген мақал нені білдіреді?
Жаздың күні текелер секіріп, ойнақтап, мықты болып көрінеді. Бірақ қыстың қатаң суығы мен қалың қары түскенде олардың нағыз төзімділігі сыналады. Сол сияқты, бейбіт күнде «батырмын» деп мақтанатын жігіттер, нағыз жау келгенде немесе қиындық туғанда сыр береді. Бұл – шынайылық сынағы туралы мақал.
«Теке де болса сүті болсын» деген сөздің астары қандай?
Теке – еркек мал, одан сүт шықпайды. Бұл мақал «мүмкін емес нәрсені талап ету» емес, керісінше, прагматизмді білдіреді: «Заттың аты маңызды емес, нәтижесі маңызды» деген мағынада. Егер пайдасы болса, оның кім немесе не екеніне қарама деген ой жатыр. Теке туралы бұл тіркес нәтижеге бағдарлануды көрсетеді.
«Қотыр теке қора былғар» дегенді қалай түсінеміз?
Бұл «бір құмалақ бір қарын майды шірітеді» дегеннің баламасы. Ортада жүрген бір бұзық, ниеті жаман немесе ауру адам бүкіл ұжымның, қоғамның берекесін кетіріп, зиянын тигізеді. Сондықтан ортаны таза ұстау маңызды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
