«Сұлтан» атауы қазақ тарихында Шыңғыс ханның ұрпақтарына, яғни ақсүйектер әулетінің өкілдеріне қатысты қолданылған. Олар қоғамда жоғары мәртебеге ие болып, ел басқару ісіне араласқан. Сонымен қатар, «сұлтан» сөзі діни контексте рухани жетекшілерге немесе әулиелерге (мысалы, Қожа Ахмет Ясауи – Әзірет Сұлтан) қатысты да айтылады. Сұлтан болу – тек тектілік емес, сонымен бірге үлкен жауапкершілік жүгін арқалау. Халық сұлтандардан көрегендік пен әділдікті күткен, алайда олардың арасындағы тақ таласы мен алауыздық елге зиянын тигізген кездер де аз болмаған. Сұлтан туралы сақталған мақалдар билік пен тектіліктің жауапкершілігін, сондай-ақ туған жердің қадірін терең түсіндіреді. Бұл сөздер тарихтың ащы да тұщы сабақтарынан хабар береді.
Сұлтан туралы таңдаулы мақалдар
- Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
- Сұлтан болсам, су ішпес едім.
- Aрыстанбабқа түне, Әзірет сұлтаннан тіле.
- Сақылардан сұлтан ал, Құтпан жалдан ұлтан ал, Пат құндыздан ұлпан ал.
- Қойды құртаң бүлдіреді, Елді сұлтан бүлдіреді.
- Берсін дейді сұлтан, Бергізбейді сұбхан.
- Су перісі — сұлтан.
- Елді сұлтан бүлдіреді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген мақалдың патриоттық маңызы қандай?
Бұл – қазақ халқының ең танымал мақалдарының бірі. Ол туған жердің қадірін, отансүйгіштікті насихаттайды. Шет жерде қанша байлық пен билікке (сұлтандыққа) ие болсаң да, жат елде бәрібір бөтенсің, бақытты бола алмайсың. Ал өз еліңде ең қарапайым қызметші (ұлтан – аяқ киімнің табаны) болсаң да, туған жердің ауасы мен еліңнің құрметі бәрінен артық. Сұлтан туралы айтылған бұл сөз Отанның баға жетпес құндылық екенін дәлелдейді.
Неліктен «Елді сұлтан бүлдіреді» деген қатаң сын айтылған?
Тарихта сұлтандар арасындағы билікке талас, өзара қырқыс қарапайым халыққа көп зардап әкелген. Әр сұлтан өз ықпалын жүргізгісі келіп, елді жік-жікке бөлген кездер болған. «Қойды құртаң (ауру) бүлдіреді, елді сұлтан бүлдіреді» деген теңеу, ынтымағы жоқ, бас қамын ойлаған шонжарлардың мемлекет тұтастығына қауіп төндіретінін ашық көрсетеді.
«Берсін дейді сұлтан, Бергізбейді сұбхан» дегенді қалай ұғуға болады?
Бұл мақал адамның жоспары мен Құдайдың қалауы арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Сұлтан (билеуші немесе бай адам) бір нәрсені беруді бұйырғанымен, егер Жаратушының (Сұбхан) қалауы болмаса, ол іс жүзеге аспайды. Яғни, дүниедегі барлық іс, ризық пен несібе тек адамның еркінде емес, жоғары күштің әмірінде деген діни-философиялық таным жатыр.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
