Шапан – қазақтың ұлттық киім үлгісінің төресі, сый-құрметтің ең биік белгісі. Құдалықта, тойда немесе сыйлы қонақ келгенде иығына шапан жабу – ежелден келе жатқан бұлжымас дәстүр. Шапан адамды суықтан, желден қорғап қана қоймайды, оның ою-өрнегі мен матасы иесінің дәрежесін айқындайды. «Шапан кигеннің бәрі хан емес» десе де, бұл киім салмақтылық пен парасаттылықты талап етеді. Шапан туралы мақалдар аз болса да, олардың мағынасы терең. Адамның сыртқы келбеті мен ішкі мазмұнының сәйкестігі, еңбек пен жалқаулық мәселелері шапан бейнесі арқылы ашылады. Төмендегі нақылдар осы киелі киімнің халық ауыз әдебиетіндегі ізін көрсетеді.
Шапан туралы таңдаулы мақалдар
- Шөп шыққан жеріне, мал жайылған жеріне.
- Шапан қаптап кепетай, шала-күлкі кепетай.
- Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Шапан қаптап кепетай, шала-күлкі кепетай» деген сөз тіркесі нені білдіреді?
Бұл көне мақалдағы «кепетай» (кейде «кепіл» немесе бас киім мағынасында да айтылуы мүмкін) сөзінің астары – жарасымсыздық пен жасандылық. Үлкен, кең шапанды кішкентай немесе лайықсыз нәрсеге қаптау – күлкілі әрі пайдасыз іс. Бұл мақал орынсыз іс-әрекетті, жасанды күлкіні немесе сәйкессіздікті сынау үшін қолданылады.
Шапан жабу дәстүрінің қоғамдық мәні қандай?
Шапан жабу – адамға деген ең жоғары құрмет пен ілтипаттың белгісі. Бұл рәсім арқылы қазақтар қонағын разы етіп, екі елдің арасын жақындатқан, дауды шешкен немесе құдалықты бекіткен. Шапан туралы ұғымда бұл киім сыйластықтың материалдық көрінісі ретінде қабылданады.
Мақалдар тізіміндегі «Тамағы тоқтық…» сөзінің шапанға қатысы бар ма?
Бұл Абайдың өлеңінен алынған нақыл сөз болса да, ол киім мен тұрмысқа тікелей қатысты. «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық» адамды «аздырады», яғни ол сәнді киініп (шапан киіп), қыдыруды ғана ойлап, рухани жүдейді. Бұл жерде сән-салтанат қуып, еңбектен қол үзген адамның бейнесі сыналады.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
