Шай – қазақ дастарханының сәні, қонақжайлылықтың басты белгісі. «Шай ішпейтін қазақ жоқ» демекші, бұл сусын күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналған. Шай құю, шай ұсыну – өз алдына бір мәдениет. Келген қонаққа алдымен шай беру – оны сыйлаудың, шаршағанын басудың жолы. «Шай ішіп кет» деген сөздің өзінде үлкен жылулық пен бауырмалдық жатыр. Қазақтар маңызды мәселелерді де шай үстінде талқылаған. Шай – тек сусын емес, ол адамдарды жақындастыратын, әңгімеге арқау болатын дәнекер. Төмендегі Шай туралы мақалдар қазақи қонақжайлылық пен дастархан басындағы этикетті көрсетеді.
Шай туралы таңдаулы мақалдар
- Досыңа ет турат, дұшпаныңа шай құйдыр, я қауын тілдір.
- Осы құдай қайда? Молданың көңілі майда, күнде сатады құдайды – май болмаса, шайға.
- Етім болмаса шайым бар, тоқты қарын майым бар, қонақ күтер жайым бар.
- Кешіктірмей шай берсең, Ұмыт болар тоңғаны.
- Қонақ келсе, шай қайнат.
- Шай құйсаң, жиегіне дейін құй.
- Шайдан кейін бой сергіп қалады.
- Құманы сәнді болса, шайы да дәмді.
- Шай, шай ішсем, көңілім жай.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Досыңа ет турат, дұшпаныңа шай құйдыр» деген мақалдың астары не?
Бұл мақал жұмыстың сипатына қарай айтылған. Ет турау – әңгімелесіп отырып жасалатын, асықпайтын жайлы шаруа, сондықтан оны досқа тапсырады. Ал шай құю немесе қауын тілу – үнемі қозғалысты, қызмет етуді талап ететін, қолды босатпайтын жұмыс. Дұшпанға (немесе жақтырмайтын адамға) осындай тынымсыз жұмыс тапсыру арқылы оны «жазалау» немесе мазасын алу деген астарлы әзіл жатыр.
Шайдың адам көңіл-күйіне әсері қандай?
«Шай, шай ішсем, көңілім жай» немесе «Шайдан кейін бой сергіп қалады» деген сөздер шайдың тыныштандыратын және сергітетін қасиетін дәл сипаттайды. Ыстық шай ішкен адамның бойы жылып, шаршағаны басылады, көңілі орнына түседі. Бұл – физиологиялық және психологиялық жайлылықтың көзі.
«Кешіктірмей шай берсең, Ұмыт болар тоңғаны» деген қонақ күтуде неге маңызды?
Қыс кезінде немесе суықтан келген қонаққа бірден ыстық шай ұсыну – оған көрсетілген ең үлкен қамқорлық. Ыстық шай денені жылытып қана қоймайды, үй иесінің ықыласын да білдіреді. Егер шай кешіксе, қонақтың реніші тууы мүмкін. Шай туралы бұл мақал қызметтің шапшаңдығын бағалайды.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
