«Шабан» сөзі жүрісі баяу, жалқау атты немесе қимылы сылбыр адамды сипаттау үшін қолданылады. Көшпелі қазақ тұрмысында аттың жүйріктігі өмірлік маңызға ие болған, сондықтан шабан ат – иесіне үлкен жүк және абыройсыздық саналған. Ауыспалы мағынада шабандық – жалқаулықтың, енжарлықтың және артта қалудың баламасы. «Шабан үйрек бұрын ұшар» деген мақал кейде әлсіздердің сақтық үшін ерте қамданатынын көрсетсе, басқа жағдайда орашолақтықты сынайды. Шабандоздық (ат құлағында ойнау) пен шабан болу – екі бөлек ұғым. Төмендегі Шабан туралы мақалдар жылдамдық пен баяулықтың, шеберлік пен ебедейсіздіктің аражігін ажыратып береді.
Шабан туралы таңдаулы мақалдар
- Тартып үзген шабанның ісі, өткізіп қуған жаманның ісі.
- Ымыраны бұзбақ — жаманның ісі, қатарды бұзбақ — шабанның ісі.
- Кедейдің келді заманы, бәйгеден келді шабаны.
- Шабан үйрек бұрын ұшар.
- Айтқызған – жаманның ісі, қамшылатқан – шабанның ісі.
- Шабандоздың қолы қатты, тақымы тас.
- Көсенің қарығаны білінбейді, шабанның арығаны білінбейді.
- Шабанға мініп жылағанша,Асауға мініп құла.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Шабанға мініп жылағанша, Асауға мініп құла» деген мақал неге үндейді?
Бұл мақал тәуекелшілдік пен намысты қайрайды. Шабан атпен (немесе мардымсыз іспен) қор болып, артта қалып жүргенше, қиын да болса асауға мініп (үлкен іске тәуекел етіп), күрескен артық. Тіпті құласаң да (жеңілсең де), бұл ерлік пен ұмтылыс болып саналады. Шабан туралы айтқанда, бұл мақал ең жігерлі рух береді.
«Қамшылатқан – шабанның ісі» дегенді қалай түсіну керек?
Жүйрік ат қамшылатпай-ақ, иесінің ым-ишарасынан, дауысынан түсініп жүйткиді. Ал шабан атты үнемі ұрып, қамшылап отыру керек. Ауыспалы мағынада, ақылды адам айтқызбай істейді, ал жалқау (шабан) қызметкерді үнемі түрткілеп, бақылап отыру қажет. Бұл – енжарлықты сынау.
«Шабан үйрек бұрын ұшар» деген мақал жақсы мағынада ма?
Бұл мақалдың екі ұшты мағынасы бар. Бір жағынан, ұшуға ебі жоқ, ауыр (шабан) құс қауіпті ерте сезіп немесе топқа ілесу үшін ерте қимылдайды (сақтық). Екінші жағынан, бұл ретсіз, асығыс, мезгілсіз әрекетті келеке ету үшін де қолданылады. Контекстке байланысты мағынасы өзгеруі мүмкін.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
