Сауысқан – қазақ халқының ұғымында екіұдай мағынаға ие құс. Бір жағынан, оны «жақсы хабаршы» деп, шықылықтағанын қонақ келуімен байланыстырса, екінші жағынан, «сақ», «қу», «ұры» деп сипаттайды. Сауысқанның ұқыптылығы, қыста тоңбайтыны және жылтыр затқа әуестігі мақалдарға арқау болған. «Сауысқаннан сақ бол» деген тіркес адамды аңғал болмауға, айналасына жіті қарауға үндейді. Бұл жинақ арқылы біз халықтың құс мінезі арқылы адам бойындағы сақтық, арамдық немесе төзімділік қасиеттерін қалай ашып көрсеткенін байқаймыз. Сауысқан туралы этнографиялық жазбаларда бұл құстың мифологиялық рөлі де жиі кездеседі. Оның «ала» болуы – тұрақсыздықтың белгісі ретінде де қарастырылады.
Сауысқан туралы таңдаулы мақалдар
- Қарағай бойы қар жауса да, жұтамайды сауысқан; қанды қалпақ кисе де, қиыспайды туысқан.
- Сауысқан шықылықтаса, сапарға шығарсың.
- Сауысқан сақылдаса, суық болады.
- Сауысқан ұры.
- Сауысқаннан сақ бол.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сауысқан мен туысқанды салыстырудың мәні неде?
Бұл мақал туыстық байланыстың мықтылығын дәріптейді. Сауысқан қандай қиын қыста (қарағай бойы қарда) да өз қорегін тауып, аман қалатыны сияқты, туысқандар да басына қандай күн туса да (қанды қалпақ кисе де) бір-бірінен ажырамайды, қиыспайды. Бұл – бауырмалдықтың үлгісі.
«Сауысқан шықылықтаса, сапарға шығарсың» деген ырым қаншалықты рас?
Бұл халықтық сенімге негізделген жорамал. Қазақтар сауысқанның дауысын естігенде «жақсылыққа жорыдым» деп, жолаушы немесе қонақ күткен. Сауысқан туралы ізденгенде, оның «хабаршы» құс екендігі жиі алға шығады.
Неліктен сауысқанды «ұры» дейді?
Табиғатында сауысқан жылтыр заттарға әуес келеді және басқа құстардың ұясынан жұмыртқа ұрлап жеуге бейім. Осы қасиетіне бола халық оны «ұры» деп атап, адамдар арасындағы қолды болғыш, сұганақ мінезді осы құсқа теңеген.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
