Қызыл түс – қазақ фольклорында екіұдай мағынаға ие. Бір жағынан, бұл – сұлулықтың (қызыл шырай), мерекенің және жастық жалынның белгісі. Екінші жағынан, қызыл түс қауіпті, айлакерлікті немесе ұялшақтықты білдіреді. Әсіресе, тіл мен сөйлеу мәдениетіне қатысты мақалдарда «қызыл тіл» ұғымы жиі кездеседі. Ол шешендікті де, сонымен бірге зиянды, артық сөзді де сипаттауы мүмкін. «Түлкінің қызылдығы» оның әдемілігі болғанымен, сорына біткен қасиеті ретінде қарастырылады. Қызыл түс туралы мақалдар адамды сөйлегенде абай болуға, сыртқы жылтырақтың алдамшы екенін түсінуге және шектен тыс әсерленуден сақтануға шақырады. Төмендегі топтамада қызыл түстің түрлі бейнелі мағыналары ашылып көрсетілген.
Қызыл түс туралы таңдаулы мақалдар
- Қызыл тілім-ау, қимылдамай тұрмайсың.
- Түлкі көрсең, қырдан көрсін; қоян көрсең, қызылдан көрсін.
- Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады.
- Саяз су сарқырап ағады, терең су сылдырлап ағады.
- Қызыл тілден қыршын кетеді.
- Қызыл тілім, қырсық шалдым.
- Қызыл етік те қысады.
- Түлкінің қызылдығы өзіне сор.
- Әсіре қызыл тез оңар.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қызыл тілден қыршын кетеді» деген мақалдың қауіптілігі неде?
Бұл мақал сөздің құдіреті мен қаупін қатар ескертеді. Ойланбай айтылған сөз, өсек немесе жала адамды өлімге де қиюы мүмкін. Тарихта «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген билер заманында бір ауыз сөзбен дау шешілген, бірақ артық айтылған сөз басты бәлеге қалдырған. Қызыл түс туралы мақалдардың ішінде бұл сөз тіл тазалығы мен жауапкершілікті ең жоғары орынға қояды.
«Әсіре қызыл тез оңар» дегенді қалай түсіндіруге болады?
Бұл – «әр нәрсенің шегі бар» деген философиялық ой. Тым қатты жылтыраған, көзге ұрып тұрған нәрсе (әсіре қызыл) күнге тез күйіп, өңін жоғалтады. Адам өмірінде де тым қатты мақтану, шамадан тыс құштарлық немесе жасандылық ұзаққа бармайды. Шынайы қасиеттер қарапайым келеді және ұзақ сақталады. Бұл сөз адамды ұстамдылыққа тәрбиелейді.
«Түлкінің қызылдығы өзіне сор» деген теңеу кімдерге қатысты айтылады?
Табиғатта түлкінің терісі қызыл (сарғыш) әрі әдемі болғандықтан, аңшылар оны аулауға құмар келеді. Оның сұлулығы – оның ажалының себебі. Адамдар арасында да, кейде адамның артық білімі, байлығы немесе сұлулығы оған дұшпандарды үйіріп, басына бәле болып жабысуы мүмкін. Бұл мақал ерекше қасиетке ие болудың жауапкершілігі мен қаупі бар екенін меңзейді.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
