Бұл мақалада біз қазақ халқының дүниетанымындағы құндылық пен арзаншылық, қадір-қасиет пен баға туралы түсініктеріне тереңірек үңілеміз. Халқымыз ежелден заттың бағасынан бұрын, адамның рухани болмысына, сөзінің салмағына және ісінің мәніне көбірек назар аударған. «Арзан» мен «қымбат» ұғымдары тек сауда-саттыққа ғана емес, адамгершілік қасиеттерге де қатысты қолданылады. Мысалы, арзан күлкі немесе бос сөз адамның беделін түсірсе, салмақты мінез бен кішіпейілдік оның қадірін арттырады. Дала заңында адамның құны оның байлығымен емес, абыройымен өлшенген. Ата-бабаларымыз «алтын көрсе періште жолдан таяр» деп ескерте отырып, дүниеқоңыздықтың адамды аздыратынын меңзеген. Бүгінгі таңда да бұл нақыл сөздер өз өзектілігін жоғалтқан жоқ, қайта қоғамдағы шынайы құндылықтарды айқындауға көмектеседі. Оқырман қауым жиі іздейтін Қымбат туралы мағлұматтарды осы жерден таба алады. Төмендегі мақал-мәтелдер жинағы арқылы сіз даналық ойлардың тұңғиығына бойлап, өмірлік сабақ ала аласыз. Әрбір сөз тіркесі ғасырлар бойы сұрыпталып, халық жадында сақталған асыл мұра болып табылады.
Қымбат туралы таңдаулы мақалдар
- Адамның аты – адам, асқақтағаны – қымбат, кішіпейіл болғаны – қадірлі.
- Алтын көрсе періште жолдан таяр.
- Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді.
- Арзанның сорпасы татымас.
- Арзанның аты – арзан.
- Астың дәмі тұзбен, көңілдің сәні қызбен.
- Ат қадірін жоқ білмес, ас қадірін тоқ білмес.
- Ат тұяғын тай басар, ата даңқын бала басар.
- Ас атасы – нан.
- Ас ішсең аяғыңды жина, ас сөйлесең аузыңды жина.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арзанның сорпасы татымас» деген мақалды қалай түсінуге болады?
Бұл мақал сапа мен құнның арақатынасын өте дәл сипаттайды. Күнделікті тұрмыста арзан заттың сапасы төмен болатыны жиі кездеседі, сол сияқты еңбек сіңірмей, оңай олжаға кенелудің де нәтижесі ұзаққа бармайды. Ауыспалы мағынада алсақ, бұл сөз адамдардың қарым-қатынасына да қатысты айтылады. Жеңіл жүріспен, арзан әзілмен немесе жағымпаздықпен жинаған беделдің «дәмі» болмайды, яғни ол шынайы құрметке лайық емес. Қазақ халқы әрқашан адал еңбек пен сапалы істі жоғары бағалаған. Сондықтан кез келген істі бастағанда оның нәтижесі берекелі болуы үшін күш-жігер аямау керек екенін ескертеді. Қымбат туралы ой қозғағанда, ең алдымен сапа мен адалдық ұғымдары алға шығады.
Неліктен «Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді» деп айтылған?
Бұл сөз тіркесі адамды жеңілтектіктен сақтандыру мақсатында айтылған терең философиялық ойды білдіреді. «Арзан күлкі» деп отырғанымыз – ойланбай жасалған іс-әрекеттер, біреуді мазақ ету, уақытша ләззат қуу немесе жауапсыздық. Мұндай әрекеттердің соңы көбінесе өкінішке, яғни «қымбат жылауға» әкеліп соғады. Өмірде әрбір қадамды ойланып басу керектігін, бүгінгі жеңіл ойдың ертеңгі ауыр салдары болуы мүмкін екенін еске салады. Дана халқымыз жастарды сабырлылыққа, байсалдылыққа тәрбиелеу үшін осы мақалды жиі қолданған. Шаттықтың да шегі бар, ал орынсыз күлкі мен дарақылық түбінде қасірет әкелуі мүмкін.
Адамның кішіпейілдігі неге қадірлі саналады?
Мақалда айтылғандай, асқақтау – қымбатқа түсуі мүмкін, яғни тәкаппарлық адамды көп нәрседен айырады, ал кішіпейілдік – нағыз асыл қасиет. Қазақ қоғамында үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету және өзін қарапайым ұстау әрқашан жоғары бағаланған. Кішіпейіл адам айналасына жылу сыйлайды, сол арқылы елдің құрметіне бөленеді. Бұл жердегі «қадірлі» сөзі – материалдық байлықтан жоғары тұратын рухани биіктікті білдіреді. Тәкаппар адам оқшауланып қалса, қарапайым жанның достары мен тілеулестері көп болады. Сонымен қатар, Қымбат туралы ізденгенде, адамның ең қымбат қазынасы оның жақсы аты мен абыройы екенін түсінеміз.
Осы рубрикадағы басқа мақалдарды да қараңыз: толық тізімді көру үшін мұнда басыңыз
